Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα

Λεξιλογείον: μιλώντας για λέξεις...

Διαβάστε τη δημοσίευση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας στη στήλη "Λεξιλογείον" της εφημερίδας Το Βήμα της Κυριακής

Αναδημοσίευση από το φύλλο της 10ης Μαΐου 2026

σκάνδαλα

Και όπως θα έλεγε ο ήρωας του Δρίσκου: δεν υπάρχουν αμαρτωλές λέξεις, υπάρχουν αμαρτωλοί άνθρωποι.

Για λόγους σαφήνειας το σημερινό «Λεξιλογείον» είναι υποχρεωμένο να αναφερθεί στο αδίδακτο κείμενο της τεχνολογίας των αρχαίων παγίδων. Βασική στον μηχανισμό τους ήταν μια λεπτή ξύλινη ράβδος από την οποία κρεμούσαν το δόλωμα. Η μετακίνησή της ενεργοποιούσε τη φραγή που εγκλώβιζε τον επιδρομέα. Σαφής η μαρτυρία του Αλκίφρονα: «πάγην ίστησα επί τας μιαράς αλώπεκας, κρεάδιον της σκανδάλης απαρτήσας» (= έστησα παγίδα για τις άτιμες τις αλεπούδες κρεμώντας ένα κομματάκι κρέας από τη «σκανδάλη»). Η κυριολεξία του Αλκίφρονα φωτίζει τον μεταφορικό λόγο του Αριστοφάνη, ο οποίος στους «Αχαρνής» παρουσιάζει τα παλαίμαχα γερόντια της Αθήνας να τα έχουν πάρει με τον στωμύλο νεαρό που τους απευθύνει ερωτήσεις «σκανδάληθρα ιστάς επών», δηλαδή, στήνοντας παγίδα με τα λόγια του.

Τόσο το «σκανδάληθρον» όσο και η «σκανδάλη» ονοματίζουν την ύπουλη ράβδο που λέγαμε. Και αργότερα, κυρίως σε θρησκευτικά κείμενα, ήρθε το «σκάνδαλον» το οποίο συνεκδοχικά πήρε τη γενική σημασία της παγίδας για να τερματίσει τη διαδρομή του με μια ακόμη αναγωγή: το σκάνδαλο ως αμαρτία ή παράνομη πράξη που σε παγιδεύει.

Υψηλά τα πεπρωμένα της μικρής ξύλινης ράβδου και θεαματική η διαδρομή της από made in (ancient) Greece μαραφέτι σε ατόπημα που δοκιμάζει το χριστιανικό ήθος (οι πιστοί να μη σκανδαλίζονται) και από εκεί σε τεχνικό όρο διεθνούς εμβέλειας για ζητήματα ηθικής τάξης όπου πρωταγωνιστούν όχι μόνο άτομα αλλά και ολάκερες κρατικές οντότητες.

Υπάρχει, βέβαια, και η «πέτρα του σκανδάλου». Στην συνήθη χρήση της η φράση σημαίνει δείχνει το πρόσωπο ή το γεγονός που βρίσκεται στο επίκεντρο της κατακραυγής πλην η πηγή της στην Α’ Καθολική Επιστολή του Απόστολου Πέτρου περί άλλα τυρβάζει.

Αλλά αυτό είναι άλλου παπά Ευαγγέλιο.

______________________________________________

Σε συνεργασία με την εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής», το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας δημοσιεύει δύο λέξεις την εβδομάδα στην στήλη «Λεξιλογείον», στο ένθετο των Νέων Εποχών του «Βήματος» (και στην ηλεκτρονική έκδοση). Οι σχετικές καταχωρίσεις θα αναδημοσιεύονται στα διαδικτυακά μέσα του ΚΕΓ και σε ειδική ενότητα της ιστοσελίδας του ΚΕΓ.

Σχολιάζονται λέξεις που είτε παρουσιάζουν ενδιαφέρον από ιστορική άποψη (ετυμολογία, ταξίδι της λέξης μέσα στον χρόνο) είτε «πριμοδοτούνται» από τη σύγχρονη γλωσσική (και όχι μόνο) επικαιρότητα, μεταξύ άλλων. Ο σχολιασμός ̶ σύντομος, μακριά από κάθε διάθεση γλωσσικής διδασκαλίας ̶ θα κινητοποιεί, πιστεύουμε ευχάριστα, την ανάδυση ρητών και υπόρρητων σημασιών, διασυνδέοντας ακόμη και γνωστές σημασίες με σύγχρονα νοήματα.

Δείτε όλες τις δημοσιεύσεις