Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα

Λεξιλογείον: μιλώντας για λέξεις...

Διαβάστε τη δημοσίευση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας στη στήλη "Λεξιλογείον" της εφημερίδας Το Βήμα της Κυριακής

Αναδημοσίευση από το φύλλο της 7ης Ιουνίου 2026

συμμορίες

Πάντως, σύμφωνα με έγκυρες πηγές, παλιά οι «μαφιόζοι» και οι «γκάνγκστερ» ήταν τίμια παλικάρια.

Παλιά η ρίζα, πολλά τα λεξικά βλαστάρια της, και όλα έχουν κάτι από την έννοια «μοιράζομαι», «συμμετέχω», «είμαι μέρος». Η ίδια «μοίρα» περιμένει τους θνητούς , «Μόρος» είναι στον Όμηρο ο θάνατος και «ωκύ-μορος» ο Αχιλλέας που έφυγε νωρίς. Από εδώ και τα «μόρια» σε όλες τις σημασίες τους, από εδώ και η «μόρα» της αρχαίας στρατιωτικής ορολογίας που αντιστοιχεί περίπου στο τάγμα. «Συμ-μορία» (για την ακρίβεια «ξυμμορία») είναι στον Θουκυδίδη η παράταξη των Θηβαίων και των ακολούθων τους στη μάχη του Δηλίου, όπου σκόρπισαν οι Αθηναίοι αλλά ανδραγάθησε ο σαρανταπεντάρης Σωκράτης.

Κανένα πρόβλημα με τις «συμμορίες» της αρχαιότητας που, εκτός από τάγματα οπλιτών, ήταν και ομάδες πολιτών (εξήντα στην κλασική Αθήνα) που είχαν την υποχρέωση να συμβάλλουν στις δημόσιες δαπάνες. Το ιστορικό της λέξης έχει και άλλες ενδιαφέρουσες τροπές. Στις πιο θεάρεστες εκδοχές της η «συμμορία» αναφέρεται σε μαθητική τάξη (προφανώς πριν ενσκήψει το bullying) αλλά και στη διοικητική περιφέρεια χριστιανού επισκόπου. Ως φαίνεται, σε εκκλησιαστικά συμφραζόμενα άρχισε και ο σημασιολογικός κατήφορος, αφού στις επιστολές του πατρός Βασιλείου εκ Καισαρείας (4ος αιώνας) η λέξη στηλιτεύει ομάδες με αιρετικές αντιλήψεις.

Καμιά συμμορία μετά από αυτόν τον στιγματισμό δεν ανέκτησε αγαθή φήμη. Η χρήση της, κυρίως στον Τύπο του 19ου αιώνα, παραπέμπει σε ληστές και κατσαπλιάδες, η «συμμορία» του Ποινικού Κώδικα τεχνικά υπολείπεται σε αριθμό μελών αλλά και οργανωτική δομή από την εγκληματική οργάνωση ενώ η γενιά των Millennials και η συνέχειά της μπορεί να ξεχνούν την όξυνση της πολιτικής και ιδεολογικής της σημασίας μέσα στον Εμφύλιο του 20ου.

Η λέξη έχει βάρος – παντού, εχτός από τις κοινότοπες κομματικές αντισφαιρίσεις.

______________________________________________

Σε συνεργασία με την εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής», το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας δημοσιεύει δύο λέξεις την εβδομάδα στην στήλη «Λεξιλογείον», στο ένθετο των Νέων Εποχών του «Βήματος» (και στην ηλεκτρονική έκδοση). Οι σχετικές καταχωρίσεις θα αναδημοσιεύονται στα διαδικτυακά μέσα του ΚΕΓ και σε ειδική ενότητα της ιστοσελίδας του ΚΕΓ.

Σχολιάζονται λέξεις που είτε παρουσιάζουν ενδιαφέρον από ιστορική άποψη (ετυμολογία, ταξίδι της λέξης μέσα στον χρόνο) είτε «πριμοδοτούνται» από τη σύγχρονη γλωσσική (και όχι μόνο) επικαιρότητα, μεταξύ άλλων. Ο σχολιασμός ̶ σύντομος, μακριά από κάθε διάθεση γλωσσικής διδασκαλίας ̶ θα κινητοποιεί, πιστεύουμε ευχάριστα, την ανάδυση ρητών και υπόρρητων σημασιών, διασυνδέοντας ακόμη και γνωστές σημασίες με σύγχρονα νοήματα.

Δείτε όλες τις δημοσιεύσεις