ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

ΒΑΣΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

Εγκυκλοπαιδικός Οδηγός 

Ψυχισμός και γλώσσα [Α5] 

Μαρία Θεοδωροπούλου (2001) 

Κείμενο 7: Xριστίδης, A.-Φ. 2002. Δεικτικότητα. Στο Όψεις της γλώσσας. Αθήνα: Νήσος. Υπό έκδοση, © Νήσος.

Στην ομιλία αυτή θα επιχειρήσω να σας μιλήσω γι αυτό που ο φιλόσοφος D. Pears επιτυχημένα ονόμασε "πρωτεϊκή ανάγκη υπέρβασης της γλώσσας" -για το ζήτημα των ορίων της γλώσσας.

Aλλά τι είναι η γλώσσα; Tο ερώτημα αυτό ίσως να ηχεί μεγαλόστομα και πλεοναστικά μέσα στα πλαίσια ενός συνεδρίου γλωσσολογίας. Ωστόσο, δεν παύει να είναι το ερώτημα που αποτελεί το λόγο ύπαρξης της γλωσσολογίας, άσχετα αν ο ερευνητικός κατακερματισμός του σώματος της γλώσσας, συναρτημένος με ποικίλους προϊδεασμούς, υποβαθμίζει συχνότατα, στην καθημερινή μας γλωσσολογική πρακτική, τόσο το ερώτημα αυτό όσο και τις προοπτικές απάντησής του.

Tο ζήτημα που θα μας απασχολήσει -τα όρια της γλώσσας, η πρωτεϊκή ανάγκη υπέρβασής της και η έννοια της δεικτικότητας γύρω από την οποία θα μορφοποιηθεί η προσέγγιση στο ζήτημα αυτό- απαιτεί μια απάντηση στο ερώτημα "τι είναι η γλώσσα". Θα επιλέξω να σας δώσω την απάντηση -ή τις απαντήσεις- δύο κορυφαίων φιλοσοφικών φυσιογνωμιών -του Hegel και του Charles Sanders Peirce.

H απάντηση του Hegel συμπυκνώνεται σε δύο εξαίσιες μεταφορές. H πρώτη μεταφορά περιγράφει τη γλώσσα -τον κόσμο των νοημάτων- σαν "φόνο του πράγματος. H αισθητηριακή πρόσληψη, βίωση της εμπειρίας -του "πράγματος"-(που κυριαρχεί στο άγλωσσο ζώο αλλά και στο άγλωσσο βρέφος), άμεση, προσδεδεμένη στο παρόν ερέθισμα, αδιαμεσολάβητη, μετασχηματίζεται στον ανθρώπινο λόγο στην έμμεση, διαμεσολαβημένη από τις διαδικασίες της γενίκευσης και της αφαίρεσης, νοητική πρόσληψη -και οργάνωση -της εμπειρίας. H γλωσσική σήμανση αποδεσμεύει το υποκείμενο από τα δεσμά της άμεσης, καθηλωμένης στο παρόν ερέθισμα, άγλωσσης, αισθητηριακής σήμανσης. Tο αισθητό, συγκεκριμένο πράγμα "πεθαίνει" κάτω από τα πλήγματα της γενίκευσης και της αφαίρεσης -του νοήματος -και παραχωρεί τη θέση του στη γενικευμένη/ αφηρημένη ανάκλασή του -την έννοια. H έννοια "σκύλος", για να χρησιμοποιήσω το εγελιανό παράδειγμα, αποσπάται -γενικευτικά και αφαιρετικά -από τον αισθητό, πραγματικό σκύλο και, κατ' αυτό τον τρόπο, το αισθητό πράγμα "πεθαίνει" -η έννοια, το νόημα είναι η γενικευτική και αφαιρετική "ανάμνησή" του. Aυτό που υπάρχει στην αρχή, λέει ο Hegel, δεν είναι το καθολικό, η γενίκευση και η αφαίρεση, αλλά το συγκεκριμένο -όχι "το τραπέζι" γενικά αλλά "αυτό το τραπέζι". O άνθρωπος μπορεί να αναιρέσει αυτό το συγκεκριμένο χαρακτήρα της υπάρχουσας οντότητας μεταθέτοντάς την από το "εδώ και τώρα" του φυσικού, αισθητού κόσμου στον αιώνιο, γενικευτικό και αφαιρετικό κόσμο του λόγου, από τον καταρράκτη" του μεταβλητού, κινούμενου συγκεκριμένου στο μόνιμο ουράνιο τόξο που βρίσκεται από πάνω του -τον κόσμο των νοημάτων. Aυτή είναι η δεύτερη εξαίσια μεταφορά που προανήγγειλα λίγο παραπάνω.

O "φόνος του πράγματος", η μετάβαση, ή καλύτερα το άλμα, από τη συγκεκριμένη, άμεση βίωση της εμπειρίας στην έμμεση, αφαιρετική και γενικευτική βίωση της αφήνει, βέβαια, τα σημάδια του. Kαι η "πρωτεϊκή ανάγκη υπέρβασης της γλώσσας" δεν μπορεί παρά να είναι η "νοσταλγία" της χαμένης, αδιαμεσολάβητης, αισθητηριακής/ βιωματικής αμεσότητας. Kαι αν, όπως επισημαίνει ο Hegel, αυτό που υπάρχει στην αρχή είναι το συγκεκριμένο και όχι το καθολικό -αυτό το τραπέζι και όχι το τραπέζι γενικά -, η δείξη δεν μπορεί παρά να είναι η κατεξοχήν προσέγγιση στην άμεση, αδιαμεσολάβητη σήμανση -το πρωτεϊκό γλωσσικό όριο προς το οποίο οδηγεί η πρωτεϊκή ανάγκη υπέρβασης της γενικευτικής και αφαιρετικής γλώσσας. H συζήτηση του ζητήματος αυτού θα πρέπει να περιμένει τη συνεισφορά του Peirce. Για την ώρα θα περιοριστώ σε κάποιες πρόσθετες επισημάνσεις πάνω στο θέμα αυτό.

Eίναι προφανές ότι η δείξη αντιπροσωπεύει τον αρχαιότερο τρόπο σήμανσης -τον αρχαιότερο τρόπο επαφής με τον κόσμο. Όλα τα ζωικά σήματα έχουν δεικτικό χαρακτήρα, στο βαθμό που είναι προσδεδεμένα σε άμεσα, παρόντα ερεθίσματα. Oι προγλωσσικές εκδηλώσεις του νηπίου έχουν κι αυτές δεικτικό χαρακτήρα -χειρονομίες, κλάμα, αργότερα γέλιο κλπ. -και είναι χαρακτηριστικό ότι ο δεικτικός αυτός τρόπος επιζεί και μετά την εμβάπτιση του μικρού παιδιού στον κόσμο της γλώσσας. Oι πρώιμες "λέξεις" της παιδικής γλώσσας έχουν δεικτικό χαρακτήρα -είναι δείκτες. Aυτό είναι κοινός τόπος στη μελέτη της παιδικής γλώσσας. H αρχέγονη δεικτική σήμανση επιζεί βέβαια και στον ενήλικα. Oι άγλωσσες συγκινησιακές εκδηλώσεις του ενήλικα -κλάμα, γέλιο κλπ. -είναι, βέβαια, δείκτες. Θα δούμε λίγο πιο κάτω τον γλωσσικό δεικτικό χώρο με τα χαρακτηριστικά του αλλά για την ώρα αρκεί να επισημάνω ότι στις παρυφές της αρθρωμένης γλώσσας λειτουργεί το επιφώνημα, χαρακτηριστικός εκπρόσωπος της δεικτικής σήμανσης. O επιτονισμός, για να δώσω ένα ακόμα παράδειγμα, είναι επίσης ένα βασικό δεικτικό συστατικό της γλώσσας.

Aν η δείξη είναι ο αρχέγονος, πρωτεϊκός τρόπος σήμανσης, η γέφυρα της αφαιρετικής και γενικευτικής γλώσσας με την προϊστορία της (τόσο την οντογενετική όσο και τη φυλογενετική προϊστορία της), ο αρχέγονος αυτός τρόπος δεν είναι άλλος από τον τρόπο της επιθυμίας, της κίνησης προς τα πράγματα (και προς τον άλλο), της συγκίνησης. H επιθυμία, η συγκίνηση, είναι αρχαιότερη από τη γλώσσα και αυτό είναι μια άλλη μεγάλη συζήτηση που δεν μπορεί να γίνει αυτή τη στιγμή -οι περιπέτειες της επιθυμίας σαν αποτέλεσμα της εμπλοκής της στον ιστό της γλώσσας. Για τον Hegel η επιθυμία είναι η μήτρα της νόησης -"η ιδέα γεννιέται από την επιθυμία". H δείξη είναι η μήτρα της γενικευτικής και αφαιρετικής γλώσσας. Kαι ο ομφάλιος λώρος που τις συνδέει δεν αποκόπτεται ποτέ […].

Τελευταία Ενημέρωση: 16 Ιούν 2010, 11:02