1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Το Λεξικό για το σχολείο και το γραφείο είναι επίτομο λεξικό διαστάσεων 24x15εκ. Το Λεξικό για το σχολείο και το γραφείο εκτείνεται σε 1279 σελίδες συνολικά. Οι 1172 σελίδες αποτελούν το κυρίως σώμα του λεξικού. Οι υπόλοιπες 107 σελίδες περιλαμβάνουν:

• α'- ιστ', οι πρώτες σελίδες του λεξικού, πριν το κύριο μέρος, έχουν ποικίλο περιεχόμενο (τίτλος, copyright, περιεχόμενα, κατάλογος με τους συγκεντρωτικούς πίνακες του λεξικού, πρόλογος, εισαγωγή, συντομογραφίες, οδηγός ανάγνωσης των λημμάτων),
• 91 σελίδες σε χαρτί διαφορετικού χρώματος, μετά το κύριο μέρος του λεξικού, όπου παρατίθεται συνοπτική γραμματική και πίνακες κλίσης,
  • 1173-1218 συνοπτική γραμματική
  • 1219-1263 πίνακες κλίσης

    Κάθε σελίδα είναι διαμορφωμένη σε δύο στήλες χωρισμένες με τυπογραφικό κενό. Σε κάθε σελίδα του κύριου μέρους του λεξικού η κεφαλίδα στην αριστερή πλευρά δηλώνει το πρώτο λήμμα της σελίδας αυτής, στη δεξιά πλευρά δηλώνει το τελευταίο λήμμα της σελίδας και στο κέντρο δηλώνεται ο αριθμός της σελίδας. Οι σελίδες πριν το κύριο μέρος του λεξικού αριθμούνται με το αρχαιοελληνικό σύστημα αρίθμησης, α' - ιστ'. Στο τμήμα αυτό, στις σελίδες ζ'-ιε', η κεφαλίδα στην εξωτερική πλευρά της σελίδας δηλώνει τη σελιδαρίθμηση, ενώ στην εσωτερική πλευρά δηλώνει τον τίτλο του εκάστοτε κεφαλαίου. Στο τελευταίο τμήμα του λεξικού, όπου παρατίθενται οι πίνακες με τη γραμματική και τα παραδείγματα κλίσης, η κεφαλίδα στην εξωτερική πλευρά της κάθε σελίδας δηλώνει τη σελιδαρίθμηση, ενώ στο κέντρο δηλώνει τον τίτλο του εκάστοτε κεφαλαίου.

Η γραμματοσειρά είναι μικρού μεγέθους και τα τυπογραφικά στοιχεία μαύρου χρώματος. Τα λήμματα, τα υποκοριστικά ή τα παράγωγα επίθετα διαφόρων ουσιαστικών, τα παράγωγα επιρρήματα διαφόρων επιθέτων, όπως και οι παραλλαγμένοι τύποι διαφοροποιούνται τυπογραφικά από το υπόλοιπο άρθρο με πιο έντονα στοιχεία. Επιπλέον, οι φράσεις (παγιωμένες εκφράσεις) που παρατίθενται στο ερμήνευμα διακρίνονται με έντονα και πλάγια τυπογραφικά στοιχεία. Τα σχόλια παρατίθενται μέσα σε περιγράμματα που φέρουν σκίαση. Επίσης, η αρίθμηση των επιμέρους σημασιών, αλλά και τα αποσπασμένα λήμματα δίνονται με έντονα τυπογραφικά στοιχεία. Σε κάποια λήμματα μπορεί να δίνεται και το αντίστοιχο σκίτσο, δίπλα στο άρθρο, π.χ. στα λήμματα καστανιέτα και αψίδα. Ακολουθείται το μονοτονικό σύστημα τονισμού, ωστόσο στα λήμματα στα οποία η πολυτονική μορφή διαφέρει από τη μονοτονική, δίνεται ο πολυτονικός τύπος δίπλα στο λήμμα, μέσα σε παρένθεση και με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία, π.χ.

σπιούνος (σπιοῦνος) […]

Στα λήμματα για τα οποία αναφέρονται συνώνυμα και αντίθετα, προηγούνται οι συντομογραφίες ΣΥΝ. και ΑΝΤ. αντίστοιχα πριν από τους σχετικούς τύπους. Τα παραδείγματα χρήσης παρατίθενται με πλάγια τυπογραφικά στοιχεία και διαχωρίζονται μεταξύ τους με διπλή κάθετη γραμμή ||. Στα παραδείγματα χρήσης στη θέση του λήμματος υπάρχει το σύμβολο ~. Οι γραμματικές πληροφορίες παρατίθενται μέσα σε αγκιστροειδείς αγκύλες {}. Επίσης, μέσα σε παρένθεση παρατίθενται πληροφορίες που αφορούν το περιβάλλον χρήσης του λήμματος, π.χ. (λόγ.), (λαϊκ.), (αρχαιοπ.) κ.ά. ή τη χρονική περίοδο κατά την οποία έζησε κάποιο πρόσωπο, όταν το λήμμα είναι κύριο όνομα κάποιου ιστορικού προσώπου. Όταν το λήμμα αποτελεί όρο κάποιας επιστήμης η αντίστοιχη συντομογραφία δίνεται με κεφαλαία στοιχεία, π.χ. ΜΟΥΣ. ΖΩΟΛ. κλπ. Όταν στο τέλος του λήμματος υπάρχει παραπομπή σε σχόλιο, τότε υπάρχει το σύμβολο ☛, π.χ.

κατάβαση Ο20 1 η κάθοδος: η ~ διήρκεσε δύο ώρες ΑΝΤ. άνοδος 2 ΜΟΥΣ. Η κίνηση της φωνής από οξείς προς χαμηλότερους φθόγγους. ☛ βαίνω.

2. EIΣAΓΩΓH

Στην Εισαγωγή ο Γ. Μπαμπινιώτης αναφέρεται στην αποδοχή που έτυχε το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας από το ελληνικό κοινό και στην τεράστια εκδοτική επιτυχία του.

Αναφέρεται στους λόγους που οδήγησαν στη σύνταξη του Λεξικού για το σχολείο και το γραφείο το οποίο απευθύνεται, όπως σημειώνει, σε μεγάλες ομάδες του πληθυσμού, σε μαθητές, φοιτητές και ανθρώπους που δουλεύουν στο γραφείο τους με σκοπό να αποτελέσει ένα χρήσιμο και πρακτικό βοήθημα γι' αυτούς. Όπως τονίζει το συγκεκριμένο λεξικό σχεδιάστηκε εξαρχής και δεν αποτελεί συνοπτικότερη μορφή του Λεξικού της Νέας Ελληνικής Γλώσσας.

Στο Λεξικό για το σχολείο και το γραφείο, όπως αναφέρεται, περιλαμβάνονται λιγότερα λήμματα και παραδείγματα χρήσης, αλλά και μικρότερης έκτασης ερμηνεύματα σε σχέση με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής. Όσον αφορά τις αρχές που ακολουθήθηκαν και τις σχετικές αποφάσεις για τη σύνταξη του λεξικού αυτού, ο Γ. Μπαμπινιώτης αναφέρει στην Εισαγωγή τα εξής:

• Για τη σύνταξη των λημμάτων συνεργάστηκαν εκπαιδευτικοί ιδίως στους κλάδους της ιστορίας, αλλά και των θετικών επιστημών, όπως μαθηματικών, φυσικής, χημείας κ.ά., προκειμένου να καλυφθεί το λεξιλόγιο που σχετίζεται με τη διδασκόμενη σχολική ύλη·
• Ακολουθείται η σχολική ορθογραφία με βάση τη γραμματική του Μ. Τριανταφυλλίδη, όπως και το μονοτονικό σύστημα. Ωστόσο, δηλώνεται πως σε περιπτώσεις όπου η μονοτονική μορφή διαφέρει από την πολυτονική, δίνεται, εντός παρένθεσης, και η πολυτονική μορφή του λήμματος, με το αιτιολογικό πως στο σχολείο ή και σε άλλα επίπεδα σπουδών διδάσκονται και την αρχαία ή τη λόγια γλωσσική μορφή ή μπορεί να προτιμούν κάποιοι χρήστες να χρησιμοποιούν το πολυτονικό σύστημα. Επιπλέον, σε περιπτώσεις που η σχολική ορθογραφία δεν θεωρείται ορθή με κριτήριο την ετυμολογία ή την ιστορική ορθογραφία δίνονται με σχόλιο οι τύποι που θεωρούνται επιστημονικά ορθοί·
• Στο τέλος του τόμου έχει περιληφθεί παράρτημα με κλιτικούς πίνακες, ώστε ο χρήστης να μπορεί να καταφεύγει σε αυτό προκειμένου να λύσει απορίες που αφορούν την κλίση ονομάτων, ρημάτων, επιθέτων κτλ. Επίσης, είναι δυνατό σε ορισμένα λήμματα να παρέχονται κάποιες ειδικές γραμματικές πληροφορίες που δεν περιλαμβάνονται στους γραμματικούς πίνακες, όπως αν ένα ουσιαστικό χρησιμοποιείται μόνο σε πληθυντικό κτλ.·
• Τα ρήματα μπορεί να συνοδεύονται από γραμματικές πληροφορίες και δηλώνουν την πτώση με την οποία συντάσσονται ή την πρόθεση που ακολουθεί κτλ.·
• Περιλαμβάνονται ποικίλα σχόλια (βλ. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ)·
• Επίσης, στα διάφορα λήμματα περιλαμβάνονται και χαρακτηρισμοί που αφορούν τα περιβάλλοντα χρήσης τους, π.χ. μειωτικό, λαϊκό, καθημερινό, οικείο κτλ.
• Περιλαμβάνονται όροι από διάφορες επιστήμες (βλ. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ)·
• Περιλαμβάνονται ως λήμματα και κύρια ονόματα (Βλ. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ). Όπως αναφέρεται, έχουν επιλεγεί τα πιο σημαντικά ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα από την ελληνική, την ευρωπαϊκή ή και την παγκόσμια ιστορία και παρέχονται συνοπτικά οι σχετικές πληροφορίες·
• Τέλος, αναφέρεται πως περιλαμβάνονται συνώνυμα και αντώνυμα (αντίθετα) (βλ. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ).

3. ΠΙΝΑΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Πριν το κύριο μέρος του λεξικού παρατίθεται πίνακας περιεχομένων και πίνακας με τις συντομογραφίες και τα ειδικά σύμβολα που χρησιμοποιούνται στο λεξικό, καθώς και πίνακας στον οποίο αναφέρονται οι διάφοροι πίνακες που περιλαμβάνονται στο κύριο μέρος του λεξικού. Μετά το κύριο μέρος του λεξικού ακολουθεί συνοπτική γραμματική της νέας ελληνικής και κατόπιν αναλυτικοί πίνακες κλίσης όλων των λέξεων, όπως αναφέρεται, ονομάτων, ρημάτων, επιθέτων, αριθμητικών κλπ. σε σελίδες διαφορετικού χρώματος σε σχέση με το υπόλοιπο λεξικό.

Στο κύριο μέρος του λεξικού, μεταξύ των λημμάτων, περιλαμβάνονται διάφοροι πίνακες, όπως:

• Ξένα ακρωνύμια (σ. 39)
• Αριθμοί και Αριθμητικά (σ. 139)
• Οι βαθμοί τις Ένοπλες Δυνάμεις και στα Σώματα Ασφαλείας (σ. 177)
• Δασυνόμενες λέξεις (σ. 240)
• Ελληνικές διάλεκτοι (σ. 258)
• Δικαστήρια και βαθμοί τακτικής δικαιοσύνης (σ. 271)
• Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες (σ. 443)
• Ομόηχα (σ. 719)
• Παρώνυμα (σ. 778)
• Ξενόγλωσσοι όροι πληροφορικής (σ. 825)
• Συλλαβισμός (σ. 977)
• Τονισμός (σ. 1040)

Στο κύριο μέρος περιλαμβάνονται και σκιασμένοι πίνακες με άλλα στοιχεία, όπως το Σύμβολο της Πίστεως.

4. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ

Τα λήμματα οργανώνονται αλφαβητικά. Εντός του κύριου λήμματος μπορεί να περιλαμβάνονται και ενδολήμματα, αλλά και υποταγμένα λήμματα, σύμφωνα με παρόμοιες συμβάσεις που ακολουθούνται και στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής (βλ. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ). Επίσης, περιλαμβάνονται και αποσπασμένα λήμματα, τα οποία, σύμφωνα με τη σχετική ορολογία που χρησιμοποιείται στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής, παρατίθενται σε πίνακα στο τέλος της σελίδας στην οποία ανήκουν αλφαβητικά, χωρίς ερμήνευμα, καθώς θεωρείται ότι η σημασία τους είναι απολύτως διαφανής για τον ομιλητή και χρήστη του λεξικού. Πρόκειται για παράγωγες ή σύνθετες λέξεις που παρατίθενται στο υποσέλιδο διαφόρων σελίδων του λεξικού, π.χ. στο υποσέλιδο της σελίδας 691 συναντούμε σύνθετες λέξεις με το α' συνθετικό ξανα-,

ξανα- α' συνθετικό «πάλι»
ξανα-βάζω
ξανα-βάφω
ξανα-βγάζω κ.ά.

Στο λημματολόγιο περιλαμβάνονται και σχόλια που παρέχουν τις εξής πληροφορίες, σύμφωνα και με όσα αναφέρονται στην Εισαγωγή του λεξικού,

• Ετυμολογικές παρατηρήσεις, δηλαδή πληροφορίες αναφορικά με την προέλευση μιας λέξης,
• Σχόλια τύπου Σωστό-λάθος που αφορούν τον ορθό τύπο ή την ορθή χρήση μιας λέξης,

   
  ΣΩΣΤΟ-ΛΑΘΟΣ. Η ορθή γραφή της λ. είναι με -γγ-, καθώς προέρχεται από τον μεσαιωνικό τύπο γογγῶ, ο οποίος ανάγεται στο ρ. γογγύζω «παραπονούμαι, δυσφορώ». Εφόσον η λ. παραδίδεται με -γγ-, η γραφή βογκώ είναι εσφαλμένη.
   

• Σχόλια με την ένδειξη ΠΡΟΣΟΧΗ με τα οποία εφιστάται η προσοχή του χρήστη σε περιπτώσεις τύπων που συνήθως χρησιμοποιούνται με λάθος τρόπο στη γλώσσα,
   
  ΠΡΟΣΟΧΗ! Το ρ. αρκώ ανήκει στα ολιγάριθμα ρήματα της Ν. Ελληνικής που διατηρούν ακόμη για τους περισσότερους ομιλητές την τονιζόμενη εσωτερική αύξηση -ή- (Η παράσταση διήρκεσε δύο ώρες. Τα εφόδια ήρκεσαν για όλο τον πληθυσμό).
   
  ΠΡΟΣΟΧΗ! Πρόκειται για το ελληνιστικό ουσ. πατρυιός (το οποίο ορθογραφείται με -υι-) που προήλθε από το αρχ. πατήρ, -τρός κατ' αναλογίαν προς το μητρυιός (βλ. λ. μητριά).
   
• Με την ένδειξη ΣΧΟΛΙΟ παρατίθενται γλωσσικές πληροφορίες που, σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Γ. Μπαμπινιώτης στην Εισαγωγή, ικανοποιούν τη γνωστική περιέργεια του ευαίσθητου και φιλομαθούς αναγνώστη, π.χ.
   
  ΣΧΟΛΙΟ. Το επίθ. ἔκφυλοςπροσδιόριζε αρχικώς εκείνον «που κατάγεται από άλλο φύλον, τον αλλόφυλο ή ξένο», τον οποίο αντιμετώπιζαν με επιφύλαξη και καχυποψία. Με αφετηρία το εν λόγω επίθετο σχηματίστηκαν οι λ. εκφυλίζω, -ισμός, -ιση, στις οποίες επέδρασε σημασιολογικά το γαλλ. ρ. dégénérer.
   
• Ακόμη, υπάρχουν ενδείξεις όπως ΟΜΟΡΡΙΖΑ, ΠΑΡΑΓΩΓΑ, ΣΥΝΘΕΤΑ, ΣΥΝΩΝΥΜΑ που αφορούν πληροφορίες για τις οικογένειες λέξεων, για την παραγωγή και τη σύνθεση των λέξεων, για ομάδες λέξεων με εμφανή ή λανθάνουσα, όπως σημειώνεται, κοινή καταγωγή.

Επιπλέον το λημματολόγιο περιλαμβάνει και επιστημονική ορολογία με κριτήριο την κοινή χρήση ή τη χρήση των όρων στη σχολική διδασκαλία. Στο κύριο μέρος του λεξικού και όχι σε κάποιο παράρτημα, όπως σημειώνεται στην Εισαγωγή, περιλαμβάνονται και κύρια ονόματα προσώπων, τόπων, πραγμάτων, π.χ. Καποδίστριας, Καππαδοκία, Λαμαρτίνος, Μακεδονία, Μάο Τσε-Τουνγκ, Νεαραί, Παναγία, κλπ., ενώ επισημαίνεται πως για το κάθε όνομα παρέχονται σύντομες πληροφορίες, καθώς μεγαλύτερη ανάπτυξη και περισσότερες πληροφορίες θα άρμοζαν περισσότερο σε εγκυκλοπαιδικό λεξικό π.χ.

Σπινόζα, Μπαρούχ (1632-1677) κορυφαίος Ολλανδοεβραίος φιλόσοφος, υπέρμαχος της ελευθερίας της σκέψης και του πανθεϊσμού.

Στην Εισαγωγή διευκρινίζεται πως σε σχέση με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, στο Λεξικό για το σχολείο και το γραφείο δεν περιλαμβάνονται σπάνιες ή εξεζητημένες λέξεις ή λέξεις που είναι εξειδικευμένες σε ορισμένες επιστήμες, άσχετες προς τη γλώσσα του σχολείου και του γραφείου. Επίσης, δεν περιλαμβάνονται πολλά αρκτικόλεξα, ξένες λέξεις, σύνθετα και παράγωγα με περιορισμένη χρήση, πολύ λαϊκές, διαλεκτικές ή ιδιωματικές λέξεις, ούτε λέξεις χυδαίες ή περιθωριακές. Επίσης, δεν περιλαμβάνεται ετυμολογία σε όλα τα λήμματα, παρά δίνονται ετυμολογικές πληροφορίες για ορισμένα λήμματα. Ωστόσο, περιλαμβάνονται κάποιοι λόγιοι τύποι που μπορεί να χρησιμοποιούνται από τους ομιλητές, π.χ. εκών (στη φρ. εκών άκων).

Το λημματολόγιο μπορεί να περιλαμβάνει και αρκτικόλεξα, π.χ.

Κ.Α.Τ. (το) Κέντρο Αποκαταστάσεως Τραυματιών.
Σ.Σ.Α.Σ. (η) Στρατιωτική Σχολή Αξιωματικών Σωμάτων.

αλλά και ξένες λέξεις που χρησιμοποιούνται από τους ομιλητές, όπως καρτέλ, καρνέ, κάρι κ.ά.

Περιλαμβάνονται ως λήμματα (παραπεμπτικά λήμματα) και δύσκολοι γραμματικοί όροι, όπως αναφέρεται, με παραπομπή στο αντίστοιχο λήμμα, π.χ.

εστάλη à στέλνω
βασιλέας àβασιλιάς
έφα àέφη
έφαγα àτρώω

Τα ομόγραφα λήμματα διακρίνονται, φέροντας ως εκθέτη αύξοντα αριθμό, π.χ.

με¹ (μπροστά από φωνήεν μ') πρόθ. (+αιτ.) […]
με² αντων. […]

Το λεξικό δεν περιλαμβάνει ως λήμματα δεσμευμένα μορφήματα τα οποία περιλαμβάνονται στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, π.χ. παλιο-, λογο-, λιγο-, μονο- κ.ά.

Ωστόσο, περιλαμβάνει το πρόθημα,

μέγα- κ. μεγά- λεξικό πρόθημα […]

αλλά και το στερητικό α-/αν-,

α- / αν- (ἀ- / ἀν-) στερητικό προθεματικό στοιχείο της Αρχαίας και της Ν. Ελληνικής, που δηλώνει έλλειψη: άξιος - ανάξιος, γνωστός - άγνωστος.

5. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ

Κάθε άρθρο αποτελείται από το τυπολογικό και το σημασιολογικό μέρος, ενώ σε αρκετά άρθρα περιλαμβάνονται σχόλια. Για τα ουσιαστικά ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστική ενικού, εκτός εάν πρόκειται για pluralia tantum, οπότε ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστικού πληθυντικού, π.χ.

Κανάριοι Νησοι (Κανάριοι {γεν. Καναρίων, αιτ. -ους} Νῆσοι) κ. Κανάρια {γεν. Καναρίων} Νησιά […]
λόγια (τα) {μόνο ονομ. κ. αιτ. πληθ.} […]

Για τα επίθετα, τα αριθμητικά και τις αντωνυμίες ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστική ενικού του αρσενικού γένους και για τα ρήματα το πρώτο πρόσωπο ενικού αριθμού του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής, εκτός εάν πρόκειται για αποθετικά ρήματα π.χ. κοιμάμαι, γίνομαι, έρχομαι κ.λπ. τα οποία τίθενται στο πρώτο πρόσωπο ενικού αριθμού του παθητικού ενεστώτα.

Αν πρόκειται για επιρρήματα, προθέσεις, συνδέσμους ή επιφωνήματα παρέχεται ο αντίστοιχος χαρακτηρισμός δίπλα στο λήμμα, π.χ.

αντί (ἀντί) κ. αντ' κ. ανθ' πρόθ. […].
α¹ (ἆ) επιφών. […].
ενώ (ἐνώ) σύνδ. [..].

Μετά το λήμμα, αν πρόκειται για κλιτή λέξη, ακολουθεί ο κωδικός κλίσης που περιλαμβάνει την ένδειξη της γραμματικής κατηγορίας του λήμματος και ταυτόχρονα τον αριθμό του παραδείγματος κλίσης, παραπέμποντας στο αντίστοιχο κλιτικό παράδειγμα στο τέλος του τόμου. Κάποια λήμματα συνοδεύονται από πληροφορίες, χαρακτηρισμούς που αφορούν τη χρήση τους, π.χ.

κασμάς κ. (καθημ.) γκασμάς Ο36 σκαπτικό εργαλείο με σιδερένια κεφαλή που το ένα άκρο της είναι αιχμηρό και το άλλο πλατύ ΣΥΝ. σκαπάνη, αξίνα.
σπιουνιά Ο3 (λαϊκ.) η ρουφιανιά.

Σε κάποια άλλα λήμματα μπορεί να παρέχονται πληροφορίες αναφορικά με την προφορά τους, π.χ.

άδεια (ἄδεια) Ο6 (προφέρεται ά-δει-α) […].
Ε.Σ.Σ.Ο. (η) (προφέρεται εσό) Εκπαιδευτική Σειρά Στρατευσίμων Οπλιτών.

Στην περίπτωση άκλιτων ουσιαστικών ή αρκτικόλεξων, μετά το λήμμα ακολουθεί το αντίστοιχο άρθρο, π.χ.

σπεσιαλιτέ (η) {άκλ.} […]
Κ.Α.Τ. (το) Κέντρο Αποκαταστάσεως Τραυματιών.

Όταν πρόκειται για λήμματα που αποτελούν όρους κάποιας επιστήμης, τότε η συγκεκριμένη επιστήμη δηλώνεται με μια συντομογραφία είτε μετά το λήμμα και την ένδειξη του κλιτικού παραδείγματος είτε στην κατάλληλη σημασία, π.χ. ΑΡΧΙΤ.(ΕΚΤΟΝΙΚΗ), ΘΕΟΛ.(ΟΓΙΑ), ΧΗΜ.(ΕΙΑ), ΙΑΤΡ.(ΙΚΗ), ΦΥΣ.(ΙΚΗ) κ.ά.

καστορέλαιο Ο27 ΧΗΜ. […]
καρωτίδα Ο9 ΑΝΑΤ. […]
καταβασία Ο4 ΜΟΥΣ. (στη βυζαντινή μουσική) το σύνολο των ειρμών του κανόνα μιας εορτής, που ψάλλονται μαζί στον όρθρο.

Όπως παρατηρεί ο Γ. Μπαμπινιώτης στην Εισαγωγή, πολλές φορές στα ρήματα παρέχονται συμπληρωματικές πληροφορίες που αφορούν τον σχηματισμό κάποιων χρόνων ή εγκλίσεων ή μετοχών ή το αν πρόκειται για απρόσωπο ή τριτοπρόσωπο ρήμα ή αν το ρήμα χρησιμοποιείται μόνο σε ενεστώτα κ.ά., π.χ.

εκφράζω (ἐκφράζω) Ρ11, Ρ42 {κ. εκφράσθηκα} […].
στερεύω Ρ5α {κ. στερεμένος} […].
παραλαμβάνω Ρ14, Ρ41 {παρέλαβα, να/θα παραλάβω, παραλήφθηκα κ. (λόγ. παρελήφθην Ρ39, να/θα παραθηφθώ} κ. (λαϊκ.) παραλαβαίνω Ρ19α, Ρ41α […].

Όταν η μονοτονική μορφή του λήμματος διαφέρει από την πολυτονική, τότε μετά το λήμμα και πριν από την ένδειξη του κλιτικού παραδείγματος δίνεται, μέσα σε παρένθεση, ο σχετικός πολυτονικός τύπος (βλ. και ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ, παραπάνω). Επίσης, μετά το λήμμα και την ένδειξη του κλιτικού παραδείγματος μπορεί να δίνονται διάφορες γραμματικές πληροφορίες, μέσα σε άγκιστρα, ή να ακολουθεί ο παραλλαγμένος τύπος.

Όσον αφορά το ερμηνευτικό τμήμα, οι κύριες σημασίες απαριθμούνται με αραβικά ψηφία, ενώ οι επιμέρους σημασίες ή χρήσεις διακρίνονται με σύμβολα του ελληνικού αλφαβήτου. Στο ερμηνευτικό τμήμα περιλαμβάνονται και πάγιες (εκ)φράσεις (π.χ. λεξικές ή παροιμιακές φράσεις, ιδιωτισμοί), αλλά και ουσιαστικοποιημένοι τύποι επιθέτων με ιδιαίτερη σημασία. Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται ως εσωτερικά λήμματα ή «ενδολήμματα» στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής. Στο τέλος του λήμματος μπορεί να παρατίθενται υποκοριστικά, μεγεθυντικά, παράγωγα ουσιαστικά, επίθετα ή επιρρήματα ανάλογα με την περίπτωση, για τα οποία, όμως, δεν παρέχεται ερμήνευμα παρά μόνο η ένδειξη του κλιτικού παραδείγματος. Τα στοιχεία αυτά χαρακτηρίζονται ως υποταγμένα λήμματα ή «υπο-λήμματα» στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής.

καστρόπορτα Ο5 {χωρ. γεν. πληθ.} πύλη κάστρου.
σπουδαίος (σπουδαῖος) Ε6 1 (α) αυτός που είναι σημαντικός σε έναν τομέα: ~ ηθοποιός / ιδέα / απόφαση ΣΥΝ. εξαιρετικός ΑΝΤ. ασήμαντος· ΦΡ. κάνω τον σπουδαίο παριστάνω ότι είμαι σημαντικό πρόσωπο και φέρομαι αλαζονικά (β) (ειρων.) ασήμαντος, γελοίος: ~ φίλος είσαι! Να μην έρθεις στο νοσοκομείο όσο ήμουν άρρωστος! || ~ δικαιολογία! ΦΡ. (α) (ειρων.) σπουδαίο πράγμα / σπουδαία τα λάχανα! για κάτι ανάξιο λόγου (β) σπουδαίο πρόσωπο / υποκείμενο! (ειρων.) για άνθρωπο χαμηλής ηθικής ή αξίας 2 (ειδικότ.) αυτός που έχει την αρμόζουσα ηθική στάση· ενάρετος, χρηστός: ~ χαρακτήρας / άνθρωπος 3 σημαντικός από οικονομικής πλευράς, επικερδής: έκλεισε μια ~ δουλειά 4 σπουδαίο Ο25 το καίριο σημείο μιας υπόθεσης: τίποτα το ~ δεν συνέβη τελευταία· ΦΡ. ες αύριον τα σπουδαίαβλ. λ. αύριο. ­-σπουδαία (-αῖα) επίρρ. σπουδαιότητα Ο10. ☛σπουδή.
Κάσος Ο59 το νοτιότερο νησί των Δωδεκανήσων.-ΚασιώτηςΟ12 κ. (λόγ.) ΚάσιοςΟ56, Ο57, ΚασιώτισσαΟ5 κ. (λόγ.) ΚασίαΟ9 {πληθ. ονόμ. Κάσιες}, κασιώτικοςΕ4 κ. (λόγ.) κασιακόςΕ1.
κασκορσές Ο44 κ. κασκορσέ (το) {άκλ.} φανέλα, συνήθ. με τιράντες, που φοριέται κατάσαρκα ως εσώρουχο.

Τα διαφορετικά παραδείγματα χρήσης εντός της ίδιας σημασίας διαχωρίζονται με διπλή κάθετη γραμμή, π.χ.

έχω (ἔχω) Ρ44 1 είμαι ιδιοκτήτης πράγματος, κατέχω: ~ σπίτι/περιουσία || δεν ξέρει τι έχει (είναι πολύ πλούσιος […].

Σε περιπτώσεις ξένων λέξεων, κυρίως της αγγλοαμερικανικής, που χρησιμοποιούνται στην κοινή νεοελληνική και καταχωρίζονται ως αυτόνομα λήμματα στο Λεξικό για το Σχολείο και το Γραφείο μπορεί να παρέχεται και ο αντίστοιχος τύπος της ελληνικής, π.χ.

σπορ (το) {άκλ.} ελλην. άθλημα, άθληση, αθλητισμός […]

Σε τέτοιου είδους ξένες λέξεις που καταχωρίζονται στο λεξικό δεν υπάρχει πληροφορία σχετικά με την προέλευσή τους, καθώς μάλιστα δεν δίνεται ετυμολογία στα λήμματα, αλλά μόνο η γραμματική πληροφορία πως πρόκειται για άκλιτη λέξη.

Στα διάφορα λήμματα, εκτός από τις γραμματικές μπορεί να δίνονται και συντακτικές πληροφορίες, όπως η πρόθεση ή η πτώση με την οποία συντάσσεται κάποιο ρήμα π.χ.

ζητώ (ζητῶ) (κ. -άω) Ρ27, Ρ 31 […] || (+να) ~ να μάθω την αλήθεια […].
εφάπτομαι (ἐφάπτομαι) Ρ4β {μόνο ενεστ.} (+γεν.) έχω κοινά σημεία επαφής με κάτι: (αμετβ.) τα δύο σπίτια εφάπτονται στην ανατολική πλευρά || (μετβ.) η ευθεία εφάπτεται του κύκλου || (μτφ.) οι ιδέες μας εφάπτονται πλήρως. ☛ άπτομαι.

Σε επιλεγμένα λήμματα δόθηκαν συνώνυμα (ΣΥΝ.) και αντώνυμα (ΑΝΤ.), προκειμένου, όπως αναφέρει στην Εισαγωγή ο Γ. Μπαμπινιώτης να διευκολυνθεί ο χρήστης στην επιλογή άλλων λέξεων με παρόμοια σημασία, αλλά και για να κατανοηθούν καλύτερα οι σημασίες. Αυτά παρατίθενται στο τέλος του άρθρου.

6. ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Στην Εισαγωγή του λεξικού γίνεται αναφορά στο Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη προκειμένου να επισημανθεί πως το παρόν λεξικό δεν αποτελεί συντομευμένη έκδοση εκείνου. Πρόκειται για πολύ καλή έντυπη έκδοση.

Όπως αναφέρεται στην Εισαγωγή δόθηκαν συνώνυμα και αντώνυμα ορισμένων λημμάτων, όπου χρειαζόταν, χωρίς να διευκρινίζονται με σαφήνεια τα κριτήρια βάσει των οποίων επελέγησαν τα λήμματα στα οποία συμπεριλήφθηκαν συνώνυμα και αντώνυμα. Ακόμη, δεν αναφέρονται τα κριτήρια επιλογής του γλωσσικού υλικού που έχει συμπεριληφθεί στο λεξικό, εκτός από το ότι, σε σχέση με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, δεν έχουν περιληφθεί λέξεις σπάνιες ή εξειδικευμένες σε κάποιες επιστήμες ή άσχετες προς τη γλώσσα του σχολείου και του γραφείου. Δεν διευκρινίζεται πώς αποφασίστηκε το τι ανήκει στη γλώσσα του σχολείου και του γραφείου και άρα έχει περιληφθεί στο συγκεκριμένο λεξικό και τι όχι.

Βιβλιοκριτική:

1. Παπαγιαννίδου, Μ. εφ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 30/5/2004: 43.