1. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

Το ΛΚΝ είναι επίτομο λεξικό διαστάσεων 21 x 30 εκ. Εκτείνεται σε 1568 σελίδες, από τις οποίες οι 1512 αποτελούν το κυρίως σώμα του λεξικού. Οι υπόλοιπες 56 κατανέμονται σε:

• 2 σελίδες προλόγου,
• 13 σελίδες εισαγωγής,
• 2 σελίδες φωνητικών συμβόλων,
• 4 σελίδες συντομογραφιών και συμβόλων,
• 18 σελίδες με πίνακες κλιτικών παραδειγμάτων,
• 17 σελίδες άλλου περιεχομένου (τίτλοι, διοικητικό συμβούλιο κτλ.) ή κενές.

Κάθε σελίδα είναι διαμορφωμένη σε δύο στήλες. Οι κεφαλίδες δηλώνουν το πρώτο και το τελευταίο λήμμα της σελίδας. Η γραμματοσειρά είναι μικρού μεγέθους και τα τυπογραφικά στοιχεία μαύρα. Οι λημματικοί τύποι, οι δεύτεροι τύποι και η αρίθμηση στο εσωτερικό του άρθρου (1., 2., 3., ή α., β., γ., κτλ.) διαφοροποιούνται από το υπόλοιπο άρθρο με εντονότερα τυπογραφικά στοιχεία (οι λημματικοί τύποι και με μεγαλύτερη γραμματοσειρά), ενώ τα παραδείγματα γράφονται με πλάγια.

2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το ΛΚΝ περιλαμβάνει ένα σύντομο πρόλογο όπου καταγράφονται η ιστορία του λεξικού και οι επί μέρους δραστηριότητες των συνεργατών, και μια εισαγωγή στην οποία παρουσιάζονται εκτενώς οι αρχές καταγραφής και παρουσίασης του υλικού^[1]. Παραθέτουμε τα περιεχόμενα της εισαγωγής:

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

• 1. Λημματολόγιο
• 2. Κατάταξη, υπαγωγή και διάσπαση των λημμάτων - υπολήμματα
• 3. Δεύτεροι τύποι λημμάτων
• 4. Παραπεμπτικά

ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΑΡΘΡΩΝ

• 1. Λήμμα
  • α. Ουσιαστικό
  • β. Επίθετο
  • γ. Αντωνυμία
  • δ. Ρήμα, μετοχή
  • ε. Άκλιτα μέρη του λόγου
• 2. Προφορά, φωνητική μεταγραφή
• 3. Μορφολογικές και γραμματικές πληροφορίες
• 4. Σημασιολογία
  • α. Ορισμός, ερμήνευμα
  • β. Κατάταξη των σημασιών
  • γ. Σημασιολογικοί χαρακτηρισμοί, επίπεδα γλώσσας
  • δ. Συνώνυμα, αντίθετα
  • ε. Παραδείγματα, παραθέματα
  • στ. Φρασεολογία
• 5. Ετυμολογία
  • α. Σύσταση του νεοελληνικού λεξιλογίου
  • β. Προσαρμογή των δανείων
  • γ. Ετυμολογικές και μορφολογικές πληροφορίες· προέλευση, μορφολογική ανάλυση
  • δ. Ετυμολογικές ενδείξεις
  • ε. Έκταση της ετυμολογικής ιστορίας
  • στ. Ενδείξεις για την εξέλιξη της προφοράς
  • ζ. Ορθογραφικές ενδείξεις

3. ΠΙΝΑΚΕΣ/ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

Πριν από το κυρίως σώμα παρατίθενται κατάλογοι συντομογραφιών και συμβόλων. (Τα σύμβολα του διεθνούς φωνητικού αλφαβήτου παρουσιάζονται χωριστά.) Στο τέλος του λεξικού παρατίθενται πίνακες κλιτικών παραδειγμάτων.

4. ΜΑΚΡΟΔΟΜΗ

Το λημματολόγιο του ΛΚΝ περιλαμβάνει το σύγχρονο νεοελληνικό λεξιλόγιο. Κριτήριο για την καταγραφή μιας λέξης είναι η χρήση της: οι λέξεις που εξυπηρετούν περιορισμένες και ειδικές ανάγκες δεν καταγράφονται. Έτσι, από τους επιστημονικούς και τεχνικούς όρους, τα λεξιλόγια επαγγελματικών ή άλλων ομάδων, τη λογοτεχνία, τα ιδιώματα κτλ. καταγράφονται μόνο οι λέξεις που έχουν ευρύτερη χρήση.

Το λημματολόγιο καταγράφει όλες τις γραμματικές κατηγορίες. Καταγράφει, επίσης, προθήματα, π.χ. απο-, περι-, επιθήματα, π.χ. -μός, -ση, πρώτα και δεύτερα συνθετικά, π.χ. διπλο-, κλειδο-, -θραύστης, -στροφος κτλ. Τα εθνικά ουσιαστικά, τα τοπωνύμια και τα κύρια ονόματα δεν καταγράφονται, παρά μόνο όταν παρέχουν επιπλέον πληροφορίες, π.χ. Εβραίος, Τούρκος, Τέξας, Σιβηρία, Γιάννης, Φίλιππος.

Το λημματολόγιο οργανώνεται αλφαβητικά. Για λόγους οικονομίας η αλφαβητική κατάταξη των λημμάτων δεν ακολουθείται στην καταγραφή των παράγωγων επιρρημάτων από επίθετα, των υποκοριστικών και των μεγεθυντικών, τα οποία υπάγονται στο λημματικό τύπο που αποτέλεσε τη βάση σχηματισμού, π.χ. άριστος-η-ο ٱ άριστα ΕΠΙΡΡ, κάστρο το ٱκαστράκι το ΥΠΟΚΟΡ, κλέφτης ο ٱκλεφταράς ο, θηλ. κλεφταρού ΜΕΓΕΘ. Η υπαγωγή ακολουθείται και σε ορισμένες περιπτώσεις ουσιαστικοποιημένων επιθέτων, π.χ. καρδιακός-ή-ό [α… β… γ…] δ. (ως ουσ.) ο καρδιακός, θηλ. καρδιακή, και επιρρημάτων παράγωγων από υποκοριστικά επίθετα , π.χ. όμορφος-η-o ٱ ομορφούλικος-η-ο ΥΠΟΚΟΡ ٱ ομορφούλικα ΕΠΙΡΡ ΥΠΟΚΟΡ.

Όταν δύο ή περισσότερα ομόγραφα λήμματα έχουν διαφορετική ετυμολογία ή ανήκουν σε διαφορετική γραμματική κατηγορία ή έχουν εντελώς διαφορετική σημασία, ακολουθείται η διάσπασή τους σε δύο ή περισσότερα λήμματα, τα οποία φέρουν βοηθητικά έναν αραβικό αριθμό ως εκθέτη, π.χ. καταρράκτης¹ ο, καταρράκτης² ο, προτείνω¹ -ομαι, προτείνω².

Οι δεύτεροι τύποι λημμάτων καταγράφονται δίπλα στο βασικό τύπο, που τίθεται ως λημματικός, π.χ. εμβαδόν το & εμβαδό το, σταλαγματιά η & σταλαματιά η, αλλά και ως λήμματα (πάντοτε με αλφαβητική κατάταξη), τα οποία παραπέμπουν στο βασικό τύπο, π.χ. εμβαδό → εμβαδόν, σταλαματιά → σταλαγματιά. Παραπεμπτικά λήμματα χρησιμοποιούνται και για γραμματικούς τύπους όπως πες βλ. λέω, πιωμένος βλ. πίνω, σταλεί βλ. στέλνω κτλ.

5. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ

Για τα ουσιαστικά ως λημματικός τύπος τίθεται η ονομαστική ενικού, με εξαίρεση τα pluralia tantum. Τα θηλυκά ουσιαστικά που σημαίνουν επάγγελμα ή ιδιότητα καταγράφονται ως δεύτεροι τύποι του αντίστοιχου αρσενικού, π.χ. ενορίτης ο, θηλ. ενορίτισσα, όταν όμως το θηλυκό εμφανίζεται με μεγαλύτερη συχνότητα, καταχωρίζονται αντίστροφα, π.χ. καθαρίστρια η, αρσ. καθαριστής. Όταν το αρσενικό και το θηλυκό είναι ομόηχα και ομόγραφα, καταχωρίζονται και οι δύο τύποι, π.χ. διερμηνέας ο, θηλ. διερμηνέας. Το ίδιο ισχύει για τα άκλιτα ουσιαστικά ξενικής προέλευσης που έχουν δύο γραμματικά γένη, π.χ. ροκ το & ροκ η. Για τα επίθετα ως λημματικός τύπος τίθεται ο ενικός αριθμός και των τριών γενών στο θετικό βαθμό. Για το θηλυκό και το ουδέτερο γράφεται μόνο το τμήμα της λέξης που αλλάζει (συνήθως το κλιτικό μόρφημα). Τα επίθετα καταχωρίζονται και στα τρία γένη ακόμη και αν χρησιμοποιείται κυρίως ή μόνο το ένα γένος, π.χ. περδικόστηθος-η-ο (συνήθ. στο θηλ.). Για τις αντωνυμίες ως λημματικός τύπος καταχωρίζεται η ονομαστική ενικού και των τριών γενών. Όπως και στα επίθετα, για το θηλυκό και το ουδέτερο γράφεται μόνο το τμήμα της λέξης το οποίο αλλάζει. Τα τρία πρόσωπα της προσωπικής αντωνυμίας καταχωρίζονται ως λημματικοί τύποι. Για τα ρήματα ως λημματικός τύπος τίθεται το πρώτο ενικό πρόσωπο της οριστικής ενεστώτα στην ενεργητική φωνή, εκτός εάν πρόκειται για αποθετικά ή απρόσωπα ή τριτοπρόσωπα ρήματα. Όταν ένα ρήμα σχηματίζει και τις δύο φωνές αλλά χρησιμοποιείται κυρίως στην παθητική, ως λήμμα καταχωρίζεται ο ενεργητικός τύπος, π.χ. αερίζω -ομαι (συνήθ. παθ.). Όταν ο ενεργητικός και ο παθητικός τύπος έχουν ακριβώς την ίδια σημασία, αυτός που απαντά συχνότερα καταχωρίζεται ως λήμμα, ενώ ο άλλος καταχωρίζεται ως δεύτερος τύπος, π.χ. προασπίζω & προασπίζομαι (και φυσικά ως παραπεμπτικό λήμμα: προασπίζομαι → προασπίζω). Οι αρχαίες μετοχές παρακειμένου με αναδιπλασιασμό που χρησιμοποιούνται ως ουσιαστικά ή επίθετα καταχωρίζονται ως λημματικοί τύποι. Εάν δεν έχουν αυτονομηθεί εντελώς από το ρήμα από το οποίο προέρχονται, καταγράφονται και στις γραμματικές πληροφορίες του ρηματικού τύπου, και γίνεται παραπομπή με αστερίσκο στο ιδιαίτερο λήμμα, π.χ. επιβάλλω, μππ. επιβεβλημένος*. Η ίδια αρχή ακολουθείται για τις μετοχές παθητικού παρακειμένου που έχουν επιθετική λειτουργία, π.χ. δυστυχώ, μππ. δυστυχισμένος*.

Αμέσως μετά το λήμμα αναγράφεται η προφορά της λέξης με βάση το διεθνές φωνητικό αλφάβητο. Για τους λόγιας προέλευσης τύπους που προφέρονται είτε ασυνίζητοι είτε συνιζημένοι αναγράφεται η ασυνίζητη προφορά, π.χ. αδιανέμητος-η-ο [aδianémitos], εκτός εάν έχει επικρατήσει η δεύτερη, π.χ. διαβολικός-ή-ό [δjavolikós] ή εάν η διαφορά στην προφορά οδηγεί και σε διαφοροποίηση της σημασίας, π.χ. δια- [δia] ή [δja] (βλ. σημ. ΙΙ) & διά- [δiá]ή [δjá](βλ. σημ. ΙΙ). Για τις λέξεις που στο εσωτερικό τους εμφανίζουν τις γραφηματικές ακολουθίες μπ και ντ, με τις οποίες αποδίδονται αντίστοιχα είτε τα ηχηρά κλειστά σύμφωνα [b, d] είτε τα ρινικά συμπλέγματα [mb, nd], υιοθετήθηκε η φωνητική μεταγραφή της έρρινης προφοράς, π.χ. έμπιστος-η-ο [émbistos], μαντεύω [mandévo], επειδή θεωρείται πιο συχνή· το ίδιο ισχύει για τα γκ/ γγ^[2]. Όταν απαντά μόνο η άρινη προφορά, όπως στη λέξη ξέμπαρκος-η-ο, ή όταν τα μπ και ντ αποδίδουν τα συμπλέγματα [mp, nt] σε φωνολογικά απροσάρμοστα δάνεια, π.χ. καντόνιο το, αναγράφονται οι αντίστοιχες προφορές: [ksébarkos], [kantónio]. Ο τόνος σημειώνεται πάνω από το τονιζόμενο φωνήεν.

Μετά τη φωνητική μεταγραφή δηλώνεται η γραμματική κατηγορία της λέξης. Τα ουσιαστικά, τα επίθετα και τα ρήματα χαρακτηρίζονται με τα ψηφία Ο, Ε και Ρ αντίστοιχα, και με έναν αραβικό αριθμό ο οποίος παραπέμπει στα κλιτικά παραδείγματα που υπάρχουν στο τέλος του λεξικού, π.χ. καταφύγιο το Ο42, στεγανός-ή-ό Ε1, μοιράζω -ομαι Ρ2.1. Ειδικά για τα λόγια τριγενή και δικατάληκτα επίθετα σε -ων -ον το κλιτικό παράδειγμα περιέχεται στο άρθρο του λήμματος -ων -ων -ον, όπoυ παραπέμπεται ο χρήστης του λεξικού, π.χ. αλλόφρων-ων-ον Ε (βλ. -ων -ων -ον). Οι τύποι που δεν προβλέπονται από το κλιτικό σύστημα της κοινής αναγράφονται μόνο στο άρθρο του λήμματος και συνοδεύονται από το ανάλογο μεταγλωσσικό σχόλιο, π.χ. άνθρωπος ο Ο19 λαϊκότρ. πληθ. και ανθρώποι.

Στο σημασιολογικό μέρος του άρθρου, αναγράφεται πριν από τον ορισμό, όποτε αυτό κρίνεται απαραίτητο, το επίπεδο/ τα επίπεδα ύφους για το οποίο/ τα οποία ένα λήμμα κρίνεται καταλληλότερο: επίσημο, επιστημονικό, λαϊκό, λαϊκότροπο, λόγιο, λογοτεχνικό, οικείο, παρωχημένο, προφορικό, χυδαίο, π.χ. μάζωξη η (λογοτ., λαϊκότρ.), ασθενώ (λόγ., επίσ.) κτλ. Η ένδειξη του γλωσσικού ύφους μπορεί να χαρακτηρίζει είτε το λήμμα συνολικά είτε επί μέρους σημασίες του (είτε δεύτερο/ γραμματικό τύπο, οπότε αναγράφεται στις γραμματικές πληροφορίες, π.χ. νύχτα η, λόγ. γεν. και νυκτός, ευωδιά η & (λόγ.) ευωδία η κτλ.).

Ο ορισμός δίνεται με πλήρη πρόταση, υποχρεωτικά με λέξεις οι οποίες περιλαμβάνονται στο λημματολόγιο του λεξικού, είναι κατά το δυνατό κοινές και έχουν μεγάλη συχνότητα εμφάνισης. Η κατάταξη των σημασιών γίνεται με βάση τη λογική σχέση που τις συνδέει, με σειρά από τη γενική στην ειδική σημασία, από την κυριολεκτική στη μεταφορική, από τη συχνότερη στη λιγότερο συχνή κ.ο.κ., ακόμη και όταν αυτή η σειρά δεν ακολουθεί την ιστορική εξέλιξη των σημασιών. Πριν από κάθε ορισμό αναγράφεται ο σημασιολογικός χαρακτηρισμός που υπαγορεύει τη συγκεκριμένη κατάταξη και προσδιορίζει το είδος της σημασιολογικής διαφοροποίησης, λ.χ. επέκταση ή μεταφορά. Για την αρίθμηση των σημασιών χρησιμοποιούνται αραβικοί αριθμοί (1, 2, 3), πεζά ψηφία του αλφαβήτου (α, β, γ), λατινικοί αριθμοί (Ι, ΙΙ, ΙΙ) και κεφαλαία ψηφία του αλφαβήτου (Α, Β, Γ), ανάλογα με το βαθμό της μεταξύ τους διαφοροποίησης. Οι σημασίες που διαφοροποιούνται ελάχιστα μεταξύ τους χωρίζονται με δύο κάθετες γραμμές (||).

Τα συνώνυμα και τα αντίθετα του λήμματος παρατίθενται κατά κανόνα μετά τον ορισμό. Εάν καλύπτουν όλες τις σημασίες του λήμματος, αναγράφονται πριν από το βασικό ορισμό, ενώ αν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες σημασίες και χρήσεις του λήμματος, αναγράφονται μετά το παράδειγμα. Για λόγους οικονομίας, από όλα τα συνώνυμα και αντίθετα σημειώνονται μόνο τα πλησιέστερα στη σημασία και το ύφος του λήμματος. Η ένταση ενός συνωνύμου σε σχέση με το λήμμα δηλώνεται με βέλη (↑, ↓).

Τα παραδείγματα επίσης παρατίθενται μετά τον ορισμό. Αντλούνται από τη λογοτεχνία, τον τύπο, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο ή έχουν συνταχθεί από τη λεξικογραφική ομάδα. Όταν σε κάποιο παράδειγμα χρησιμοποιείται ο λημματικός τύπος ακριβώς με την ίδια μορφή, στη θέση του χρησιμοποιείται το σύμβολο: ~. Για λόγους οικονομίας στα παραδείγματα εφαρμόζεται η ουδετέρωση, δηλαδή η χρήση των αντωνυμιών κάποιος και κτ. (= κάτι) αντί συγκεκριμένου συμπληρώματος, και η συσσώρευση, π.χ. Πολιτική/ κοινωνική/ οικονομική ~ στο λήμμα ιστορία. Τα παραδείγματα που διαφοροποιούνται ελάχιστα μεταξύ τους χωρίζονται με δύο κάθετες γραμμές (||).

Οι φρασεολογισμοί καταγράφονται ύστερα από κάθε σημασία, ερμηνεύονται και συνοδεύονται από παραδείγματα. Στο ΛΚΝ ακολουθείται ο διαχωρισμός των φρασεολογισμών σε φράσεις και εκφράσεις. Φράση χαρακτηρίζεται κάθε στερεότυπη ακολουθία λέξεων της οποίας η σημασία δεν συνάγεται από τις σημασίες των λέξεων που την αποτελούν, π.χ. ΦΡ ήλιος με δόντια, ενώ έκφραση χαρακτηρίζεται κάθε στερεότυπη ακολουθία λέξεων η οποία έχει αποκτήσει σημασία ξεχωριστή, αλλά κατά κανόνα προβλέψιμη βάσει της σημασίας των λέξεων που την αποτελούν, π.χ. (έκφρ.) γράφω/ εγγράφω κτ. στο ενεργητικό μου.

Οι ετυμολογικές πληροφορίες δίνονται στο τέλος του άρθρου μέσα σε αγκύλες. Ως όριο της ετυμολογικής ιστορίας των λέξεων τίθεται η αρχαία ελληνική περίοδος· λέξεις που υπήρχαν ήδη στα αρχαία ελληνικά δεν αναλύονται μορφολογικά και δεν δίνεται η προέλευσή τους, π.χ. θάλασσα η [αρχ. θάλασσα]. Λέξεις που δημιουργήθηκαν κατά την ελληνιστική περίοδο δεν αναλύονται μορφολογικά. Όλες οι υπόλοιπες λέξεις αναλύονται μορφολογικά. Στις δάνειες λέξεις συνήθως δηλώνεται μόνο η άμεση πηγή δανεισμού, δηλώνονται όμως και περαιτέρω στάδια, όταν υποδηλώνουν πολιτισμική εξέλιξη, π.χ. κάλιο το [λόγ. < νλατ. cali(um) + ον < αραβ. qalī], τσίλι το [αγγλ. chili< ισπαν. chile(από γλ. των Ινδιάνων της Αμερικής)].

6. ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

Η έκδοση του ΛΚΝ κρίνεται σημαντική για την ελληνική λεξικογραφία, καθώς πρόκειται για έργο το οποίο διακρίνεται για την επιστημονική τεκμηρίωση, την εγκυρότητα, τη συνέπεια και την πληρότητά του. Η προσπάθεια που καταβλήθηκε ώστε το πλήθος των πληροφοριών να μην αποβαίνει σε βάρος της ευχρηστίας είχε εξίσου θετικά αποτελέσματα.

Πρωτοτυπίες του λεξικού είναι η καταχώριση δύο ή περισσότερων ομόηχων λέξεων ως ανεξάρτητων λημμάτων, η διάκριση των φρασεολογισμών σε φράσεις και εκφράσεις ανάλογα με τη σημασία τους, η ένδειξη του επιπέδου γλώσσας που χαρακτηρίζει τα λήμματα και, τέλος, η αναγραφή της προφοράς των λέξεων με χρήση του Διεθνούς Φωνητικού Αλφαβήτου, η οποία θα εκτιμηθεί ιδιαίτερα από τους ξένους που θα θελήσουν να μάθουν ή να μελετήσουν σε βάθος τη νέα ελληνική.

Συνολικά, πρόκειται για μια ποιοτική έκδοση, η οποία μπορεί να εξυπηρετήσει με τρόπο αξιόπιστο το ευρύ -επιστημονικό και μη- κοινό (μαθητές, φοιτητές, δασκάλους, καθηγητές, ξένους μαθητές/ μελετητές κτλ.) στο οποίο απευθύνεται.