Στο πρώτο μέρος του άρθρου ο Καζάζης παρουσιάζει τη νεοελληνική μεταφραστική παράδοση των ομηρικών επών στον 20ό αιώνα και τις (ποιητικές και γλωσσικές) προϋποθέσεις της μεταφραστικής δοκιμής του Μαρωνίτη.

Αρχικά αναγνωρίζει ότι κορυφαία στάθηκε η εργασία των Καζαντζάκη και Κακριδή, που ήταν έμμετρη, προοριζόμενη για "(ιδιωτική) ανάγνωση", και στις προϋποθέσεις της ανήκαν: «(α) η δημώδης ποίηση και η παλαμική κληρονομιά (ως γνωστόν ο Καζαντζάκης, με το σύνολο του ποιητικού του έργου υπήρξε επίγονος της τελευταίας), (β) η γλωσσική παράδοση του μαχητικού δημοτικισμού, (γ) το status της δημοτικής της εποχής και, τέλος, (δ) το status της ομηρικής έρευνας επίσης εκείνης της εποχής (στα σημεία β, γ και δ είναι πασίγνωστη η προσωπική συμβολή του καθηγητή Ι.Θ. Κακριδή)».

Μέσα ωστόσο στον 20ό αιώνα συμβαίνουν δύο ριζικές μεταβολές, που δεν πέρασαν στις ομηρικές μεταφράσεις. (α) Αλλάζει ο ποιητικός κώδικας με την ποιητική παραγωγή της γενιάς του '30 και της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς: «η ποίηση μοιάζει να ξανανακαλύπτει το ουσιαστικό και συγχρόνως επανεκτιμά την "ποιητικότητα" του επιθέτου». (β) Προοδευτικά επέρχεται σύγκλιση δημοτικής και καθαρεύουσας, η οποία επισφραγίστηκε με την επισημοποίηση της δημοτικής ως γλώσσας του κράτους: «στην τελική αυτή γλωσσική συναίρεση η δημοτική συνεισφέρει προπάντων τη σύνταξη και τη γραμματική, ενώ η καθαρεύουσα δανείζει μέρος του αναγκαίου (λόγιου) λεξιλογίου».

Ακολουθούν δύο γενικές παρατηρήσεις σε τεχνικό επίπεδο: (α) Κύριος στόχος της μεταφραστικής εργασίας παρέμεινε το κυνήγι της "ποιητικής" λέξης η νεοελληνική μεταφραστική γλώσσα εκμεταλλεύτηκε τις πλούσιες διαλέκτους και τη μεγάλη παραγωγική-συνθετική ευκολία της λαϊκής γλώσσας -δημιουργώντας θαυμάσιους νεολογισμούς, αλλά φτάνοντας ακόμη και σε υπερβολές. (β) Η λειτουργία (και η ποιητική αξία) των ονοματικών στοιχείων στο αρχαιοελληνικό κείμενο ποικίλλει ανάλογα με το γένος/είδος, την εποχή και τον συγγραφέα η προσπάθεια "συνθετικής" απόδοσής τους στη μεταφραστική γλώσσα συχνά οδήγησε σε παραμόρφωση της νεοελληνικής γλώσσας.

Το δεύτερο μέρος του άρθρου εστιάζεται στα βασικά χαρακτηριστικά της μεταφραστικής δοκιμής του Μαρωνίτη. Σύμφωνα με τον Καζάζη, (α) Η νέα αυτή ομηρική μετάφραση φιλοδοξεί να ανανεώσει την πρωταρχική συνθήκη εκφοράς της επικής ποίησης, να αποτελέσει δηλαδή "δημόσιο ανάγνωσμα". (β) Ο μεταφραστής «λυτρώνει τον μεταφραστικό του λόγο από την δημοτικιστική καθαροέπεια του λεγομένου "προκλασικού δημοτικισμού"». (γ) Ο μεταφραστικός λόγος εντάσσεται στην ποιητική παράδοση της γενιάς του '30 και της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς: «η πρόσθετη ελευθερία που υιοθετεί, πέραν από την απαλλοτρίωση της συλλαβαριθμητικής μετρικής μονάδας (όχι όμως και του ρυθμού), είναι η απελευθέρωση της ποιητικής εικόνας από το λεκτικό σχήμα του πρωτοτύπου».

Για να διακρίνει ο αναγνώστης τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη συνθετική και στην αναλυτική μεταφραστική τακτική του Μαρωνίτη στη μετάφραση της πρώτης και πρότυπης μάχης στην Ιλιάδα (Δ 422-544), ο Καζάζης περιορίζεται «με σχολαστικότητα στα απολύτως απαραίτητα, με κέντρο το κρίσιμο κεφάλαιο της απόδοσης του επιθέτου και περιφέρεια το ευρύτερο πρόβλημα της σχέσης ρηματικών και ονοματικών συντάξεων στον αρχαίο και στον νέο μας λόγο». Επισημαίνεται ότι η μετάφραση του Μαρωνίτη, για να αποκρυπτογραφήσει σωστά το ομηρικό επίθετο και να αποδεσμεύσει την κρυμμένη ενέργεια και την εικονική αξία του, καταφεύγει σε ποικίλες λύσεις: «άλλοτε τρέπει την ονοματική σε ρηματική σύνταξη, άλλοτε αποφασίζει να κρατήσει και να ενεργοποιήσει το μονολεκτικό επίθετο, μετατρέποντας αυτό που φαίνεται -και κάποτε ίσως και είναι- επιθετικός προσδιορισμός σε κατηγορηματικό προσδιορισμό, δηλ. προσδιορισμό που να μοιάζει πλασμένος για την ειδική αυτή περίσταση, και όχι συνόδευμα του ίδιου πάντα ουσιαστικού. Έτσι φρεσκάρεται το στοκαρισμένο επίθετο και κερδίζει ζωντάνια στη νέα του θέση». Τέλος, παρουσιάζεται το ταξινομημένο σχετικό αποδεικτικό υλικό από το ιλιαδικό απόσπασμα, που «επιβεβαιώνει το γνωστό αισθητήριο του μεταφραστή για την εκάστοτε ενδεδειγμένη λύση ή τον συνδυασμό λύσεων που προκρίνει».

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: Τ. ΓΙΑΝΝΟΥ