Τα «Ευρισκόμενα» του Καταρτζή εκδόθηκαν από τον Κ.Θ. Δημαρά το 1970. Αφορούν κείμενα που συντάχθηκαν κατά την περίοδο 1783-1793. Το έργο δεν ασχολείται άμεσα με τη μετάφραση από την αρχαιοελληνική στη νεοελληνική και τανάπαλιν. Σποραδικά στοιχεία για τη μετάφραση μπορούν, ωστόσο, να εντοπιστούν σε συγκεκριμένα κείμενα, στα οποία και θα επικεντρώσουμε τις αναφορές που ακολουθούν.

1. Σχέδια και Λόγοι

(α) Ότ΄ η ρωμαίκια γλώσσα …(σελ.10-24)

Βασική θέση του Καταρτζή για τη γλώσσα στο κείμενο αυτό είναι: Θα είναι μεγάλο κέρδος για την αγωγή του έθνους, αν οι Έλληνες καλλιεργήσουν («κουλτιβάρουν») το γλωσσικό τους όργανο, τη ρωμαίκια γλώσσα, ώστε όχι μόνον να τη μιλούν αλλά και να συγγράφουν σε αυτήν όλα τα είδη του γραπτού λόγου (σελ. 7 κ.ε). Σε αυτή την καλλιεργημένη «ρωμαίκια» γλώσσα θα είναι πλέον δυνατόν να μεταφραστεί η κληρονομιά από την αρχαιότητα, γεγονός που θα συμβάλει στον εκπολιτισμό του έθνους. Εκκινώντας από την πεποίθηση ότι τα ελληνικά και τα «ρωμαίκα» είναι δύο διαφορετικές γλώσσες (σελ. 217, 318), ο Καταρτζής στηρίζει τη θέση του ότι όταν οι Έλληνες συγγράφουν στην ελληνική (αρχαία) στην ουσία κάνουν έργο μετάφρασης από τη γλώσσα που τους είναι οικεία (ρωμαίκια) στη γλώσσα που για τον γράφοντα είναι τεχνητή. Το αποτέλεσμα είναι αρνητικό, γιατί το παραγόμενο έργο χάνει σε φυσικότητα και σε αξία, εφόσον «όλαις οι μετάφρασες πάντα είναι και δύσκολαις και κατώτεραις στην ομορφ' απτά συγγράμματα που κάμνουν οι προκομμένοι στη γλώσσα που λαλούν και πάντα διανοούνται…»(σελ. 23)

(β) Σχέδιο της Αγωγής …(σελ.24-41)

Στο κείμενο αυτό ο Καταρτζής ασκεί δριμεία κριτική στο εκπαιδευτικό σύστημα της εποχής για να προχωρήσει στη συνέχεια στη δική του πρόταση περί αγωγής. Αναφορικά με τα γλωσσικά μαθήματα ο συγγραφέας εναντιώνεται στην πρακτική της διδασκαλίας μόνον από το πρωτότυπο τόσο των ιερών κειμένων όσο και των αρχαίων κειμένων. Συνέπεια αυτής της πρακτικής είναι το παιδί να μη μαθαίνει τίποτα ουσιαστικό αλλά μόνο την εξωτερική και υλική μορφή των μαθημάτων. Αλλά και όταν δίνεται κάποια εξήγηση αυτό δεν γίνεται στα «ρωμαίκα», τη μητρική του γλώσσα, αλλά στην καθαρεύουσα, την οποία χαρακτηρίζει «μιξοβάρβαρη, τρίτη γλώσσα». Μέσω αυτής, την οποία το παιδί δεν γνωρίζει, του διδάσκουν την (αρχαία) ελληνική(σελ. 29 κ.ε).

Στη δική του πρόταση περί αγωγής ο Καταρτζής εισηγείται να υπάρχει στο σχολείο, εκτός των άλλων, ένας «Έλληνας» (ενν. φιλόλογος) και ένας Λατίνος δάσκαλος, οι οποίοι να «εξελληνίζουν» (ενν. μεταφράζουν) τα σχολικά μαθήματα από τη «ρωμαίκια», στην οποία παραδίδονται, στην ελληνική και τη λατινική, αντίστοιχα. Η αμεσότητα που χαρακτηρίζει αυτή τη διδακτική πρόταση έχει πολύ καλά αποτελέσματα για τον μαθητή που θέλει να τελειοποιηθεί στις δύο αυτές γλώσσες, εφόσον αυτό γίνεται με αναγωγή στην πραγματικότητα και όχι με λεπτολογία. Το παιδί μαθαίνει τις «δυό σοφαίς γλώσσαις», σε ένα πρώτο στάδιο,μέσα από τη μετάφραση των υπόλοιπων μαθημάτων -αγία ιστορία, ιερά κατήχησι, άλλη ιστορία, χρονολογία και γεωγραφία, γραμματική- που διδάσκεται στο σχολείο και όχι μέσα από τη διδασκαλία πρωτότυπων κειμένων (σελ. 37κ.ε.).

(γ) Γνώθι σαυτόν …(σελ. 94-203)

Πρόκειται για ένα κείμενο που προτρέπει στην αυτογνωσία και την διαπαιδαγώγηση του έθνους. Ο Καταρτζής και εδώ, όπως και σε πολλά σημεία του έργου του, προτρέπει έντονα τον Ρωμηό να συγγράψει, σε καλλιεργημένα «ρωμαίκα», βιβλία για όλες τις επιστήμες και τέχνες, ώστε να μην αναγκάζεται να μελετά εκείνα των ξένων ή ακόμη και των αρχαίων Ελλήνων. Ειδικά για τα αρχαία ελληνικά προτείνει να συνταχθούν στην καθομιλουμένη λεξικά και γραμματικές και αυτό θα καταστήσει τα ελληνικά «πιο οικεία, πιο ευαπόκτητα, πιο αναφαίρετα» (σελ 125).

Ενώ κυριαρχεί η θέση ότι είναι προτιμότερο να συγγράφει κανείς παρά να μεταφράζει, δίνονται ωστόσο και οδηγίες για την περίπτωση της μετάφρασης: απαραίτητες προϋποθέσεις θεωρούνται να γνωρίζει ο μεταφραστής πολύ καλά την ελληνική ή την λατινική καθώς και να έχει ακριβή γνώση του αντικειμένου που θα «μεταγλωττίσει». Αν δεν υπάρχουν αυτές οι προϋποθέσεις, το αποτέλεσμα είναι αρνητικό, η γλώσσα φθείρεται και ο αναγνώστης αποστρέφεται τη μελέτη του έργου που φτάνει στα χέρια του (σελ. 172).

(δ) Πρόλογος στη μετάφραση του Ρεάλ (σελ. 311-329).

Στο κείμενο αυτό, το οποίο προλογίζει τη μετάφραση των «Πολιτικών» του Πιερ Φρανσουά Ρεάλ, ο Καταρτζής δίνει οδηγίες γενικά για τη μετάφραση. Σημαντικά χαρακτηριστικά μιας καλής μετάφρασης θεωρούνται η γλαφυρότητα και φυσικότητα στην απόδοση των νοημάτων καθώς και η σαφήνεια του λόγου, ώστε για την κατανόηση του μεταφρασμένου κειμένου να αρκεί μία και μόνο ανάγνωση.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: Ι. ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ