Εξώφυλλο

Ανεμόσκαλα
Συμφραστικοί Πίνακες Λέξεων για Μείζονες Νεοέλληνες Ποιητές

Σκαρφαλώνοντας λέξεις όπως μιαν ανεμόσκαλα. Γιώργος Σεφέρης, «“Νότες” για ένα ποίημα» (ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΓΥΜΝΑΣΜΑΤΩΝ, Β΄)

Οδηγίες αναζήτησης

Το περιβάλλον της Ανεμόσκαλας αποτελεί ένα ψηφιακό corpus (με εργαλείο ad hoc δημιουργίας συμφραστικών πινάκων) νεοελληνικής ποίησης του 19ου και 20ού αιώνα. Στην ψηφιακή Ανεμόσκαλα ο χρήστης έχει πρόσβαση σε ποιητικά έργα, εκ νέου επιμελημένα για τις ανάγκες του ψηφιακού corpus. Κεντρικός άξονας οργάνωσης του περιβάλλοντος είναι συγκεκριμένοι ποιητές, που έχουν ήδη τη θέση τους στον σχολικό κανόνα ― η επιλογή των ποιητών έγινε με γνώμονα τη θέση τους στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας αλλά και τη δυνατότητα αξιοποίησης του έργου τους στην εκπαίδευση. Ο αναγνώστης πρέπει εκ των προτέρων να έχει υπόψη του πως δεν πρόκειται για εκδόσεις Απάντων (για κάθε ποιητή σημειώνεται ποιες συλλογές είναι διαθέσιμες, είτε σε ελεύθερη είτε σε περιορισμένη πρόσβαση). Για ειδικότερες ερευνητικές δραστηριότητες η Ανεμόσκαλα μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία, παράλληλα με την καταφυγή στις στερεότυπες εκδόσεις και στο σύνολο του έργου κάθε ποιητή .

Ο αναγνώστης έχει επιπλέoν στη διάθεσή του πλούσιο συνοδευτικό γραμματολογικό υλικό, όπως χρονολόγιο και πολυμεσικό εργοβιογραφικό, η πρόσβαση στο οποίο είναι εφικτή από την επιλογή "Για τη ζωή και το έργο" στην πάνω δεξιά γωνία της εισαγωγικής σελίδας για κάθε ποιητή. Η πρόσβαση στα περιεχόμενο του ποιητικού έργου γίνεται από την επιλογή "Το ποιητικό έργο" στην πάνω δεξιά γωνία της εισαγωγικής σελίδας για κάθε ποιητή.

Η βασική διαφορά ωστόσο του ψηφιακού corpus σε σχέση με μια συμβατική έκδοση είναι οι σύνθετες δυνατότητες αναζήτησης που δίνονται στον χρήστη, μέσω του εργαλείου δημιουργίας συμφραστικών πινάκων λέξεων.

 

Ο Συμφραστικός Πίνακας (εφεξής: ΣΠΛ) περιλαμβάνει όλους ανεξαιρέτως τους λεξικούς/λεκτικούς τύπους (εφεξής: ΛΤ) που απαντούν στα ποιήματα (όσα περιλαμβάνονται στο ψηφιακό corpus)· πρόκειται για λέξεις-αναφορές/παραπομπές (tokens ή references), και όχι λήμματα.

  • Κάθε λεξικός τύπος καταγράφεται τόσες φορές όσες απαντά, πάντα συνοδευόμενος από τα άμεσα συμφραζόμενά του (context, έκτασης κατά κανόνα ενός στίχου ή μιας αράδας) και από ακριβείς παραπομπές (βλ. παρακάτω).
  • Τμήμα του ποιήματος θεωρήθηκαν, επίσης, όλοι οι τίτλοι ποιημάτων και συλλογών.
  • Αντίθετα, δεν θεωρήθηκαν οργανικό μέρος του ποιητικού κειμένου ―και ως εκ τούτου δεν εμφανίζονται στον ΣΠΛ με απλή αναζήτηση― τα motti (υπότιτλα παραθέματα), οι προμετωπίδες, οι αφιερώσεις, οι τοποχρονολογικοί προσδιορισμοί, οι ενδείξεις των ομιλούντων προσώπων και γενικότερα κάθε είδους συνοδευτικές παρατηρήσεις στην αρχή ή στο τέλος των ποιημάτων. Η αναζήτηση αυτών των στοιχείων είναι ωστόσο δυνατή με την επιλογή «Ειδικά κριτήρια».
  • Σε κάποιες περιπτώσεις τα ποιήματα συνοδεύονται από σημειώσεις και αυτόγραφα σχόλια του ίδιου του ποιητή (ή, όπου κρίθηκε αναγκαίο, από σημειώσεις του επιμελητή)· αυτά δεν περιλαμβάνονται στα αποτελέσματα αναζήτησης, είτε της απλής είτε μέσω ειδικών κριτηρίων.
  • Ο χρήστης έχει τη δυνατότητα να περιορίσει την αναζήτησή του σε συγκεκριμένες συλλογές ενός ποιητή, ή να επεκτείνει την αναζήτησή του σε όσους ποιητές επιθυμεί.
  • Ο χρήστης έχει επίσης τη δυνατότητα πρόσβασης σε ολόκληρα τα ποιήματα (για όσα έχει εξασφαλιστεί η άδεια δημοσίευσης ή είναι ελεύθερα από πνευματικά δικαιώματα) από την επιλογή «Το ποιητικό έργο» στην πάνω δεξιά γωνία της αρχικής σελίδας κάθε ποιητή.
  • Τα κείμενα δημοσιεύονται στο μονοτονικό (με ορισμένες προσαρμογές που απαιτεί το ποιητικό μέτρο) και με ενοποιημένη ορθογραφία, ενώ στη μεταγραφή των νεότερων, μη εξελληνισμένων, ξενικών ονομάτων ακολουθείται η αρχή της απλογράφησης· σε κάποιες περιπτώσεις το ισχύον μονοτονικό προσαρμόζεται, προκειμένου να αποδοθεί το ποιητικό μέτρο ή άλλα φωνητικά χαρακτηριστικά, ενώ το ίδιο συμβαίνει, όπου κρίνεται απαραίτητο, με την ορθογραφία λόγιων και αρχαϊστικών στοιχείων. Γενικότερα, η ορθογραφία εκσυγχρονίζεται με διατήρηση όμως ιδιωματισμών, ιδιολεξιών ή διπλομορφιών.

 

Από τα αποτελέσματα της
αναζήτησης υπάρχει η δυνατότητα προβολής των κειμένων, κατόπιν άδειας των
κατόχων των πνευματικών δικαιωμάτων (όπου αυτή είναι απαραίτητη). Αυτό γίνεται
μέσω της παραπομπής που παρατίθεται αριστερά, δίπλα σε κάθε αποτέλεσμα
αναζήτησης, η οποία κατά σειρά περιλαμβάνει τις ακόλουθες βραχυγραφίες:

τη συντομογραφία του ποιητή, τη
συντομογραφία της συλλογής (ή του «ψευδότιτλου» συλλογής), τη συντομογραφία της σειράς ή υπο-ενότητας της συλλογής (αν υπάρχει, διαφορετικά σημειώνονται μηδενικά), του ποιήματος και τον αριθμό στίχου (εφόσον ο τύπος συναντάται σε συμφραζόμενα αριθμημένου στίχου ή verset και όχι σε τίτλο ή σε πεζό). Σε περιπτώσεις που ένα ποίημα αποτελείται από αυτοτελείς στροφικές ενότητες που στιχαριθμούντα ανεξάρτητα, στην παραπομπή σε αριθμό στίχου προστίθεται σε παρένθεση παραπομπή στη συγκεκριμένη ενότητα. Η απουσία παραπομπής σε αριθμό στίχου σημαίνει ότι πρόκειται για πεζό ποίημα (όπου ο αριθμός αράδων δεν είναι σταθερός, καθώς το μήκος της αράδας εξαρτάται από το πλάτος του εντύπου ή αντίστοιχα της ψηφιακής οθόνης).

 

Η αναζήτηση έχει σχεδιαστεί να γίνεται ατονικά, δηλαδή χωρίς
την χρήση τόνων, και βασίζεται στην ακολουθία γραμμάτων μιας λέξης· στα
αποτελέσματα της αναζήτησης διαφοροποιούνται τα τονικά παρώνυμα (π.χ. γέρνω
και γερνώ) αλλά εμφανίζονται μαζί οι ομόγραφοι –τυπογραφικά
πανομοιότυποι– τύποι (π.χ. δω / να δω και δω
/ εδώ
). Επιπλέον, τύποι που γράφονται με κεφαλαίο, θεωρούνται αυτόματα
ομόγραφοι με τύπους που γράφονται με πεζά, εφόσον αυτοί εντοπίζονται και με
πεζά στη βάση δεδομένων· αυτό επιτρέπει τη μη διαφοροποίηση ίδιων τύπων
ανάλογα με το αν βρίσκονται στην αρχή ή όχι πρότασης, συνεπάγεται, ωστόσο, την
ένταξη στον ίδιο λεκτικό τύπο περιπτώσεων κυρίων ονομάτων με ομόγραφα
προσηγορικά, π.χ. Θε μου – θε να)· εξαιρούνται και
διακρίνονται από τα ομόγραφά τους, για τεχνικούς λόγους, μόνο όσα ανθρωπωνύμια
και τοπωνύμια περιλαμβάνονται στον ειδικό κατάλογο «κυρίων ονομάτων
(ανθρωπωνυμίων-τοπωνυμίων)», βλ. παρακάτω. Έτσι για παράδειγμα το κύριο όνομα
«Παν» διακρίνεται από τον λεκτικό τύπο «παν» με πεζά, ο οποίος όμως αντιστοιχεί
τόσο στο ουσιαστικό παν (το) όσο και στον τύπο του γ΄ πληθ. του
ρήματος πάνε>παν.

Με άλλα λόγια, οι λεκτικοί τυποι εμφανίζονται όπως απαντούν π.χ. τύποι με απόστροφο δεν κατατάσσονται μαζί με τους ολόγραφους τύπους, οι τύποι με κράση εμφανίζονται ως μία λέξη, οι ομόγραφοι τύποι συμψηφίζονται ενώ οι λεκτικοί τύποι που δέχονται εγκλιτικό τόνο όχι.

 

1. Απλή αναζήτηση λεκτικού τύπου

Στα αποτελέσματα αναζήτησης θα
εμφανιστούν όλοι οι τύποι που ξεκινούν με την ακολουθία γραμμάτων που πληκτρολογήσατε.
Για να δείτε όλα τα αποτέλεσμα (όλους τους τύπους του corpus που συγκροτούν έναν αυτόματο συμφραστικό πίνακα λέξεων) αφήστε το πλαίσιο αναζήτησης κενό
και πατήστε «Βρες». Η αναζήτηση έχει σχεδιαστεί για μεμονωμένους τύπους και όχι για φράσεις (στην περίπτωση αναζήτησης φράσεων, τα αποτελέσματα δεν είναι αξιόπιστα).

Προσοχή: προτείνειται η αναζήτηση να γίνεται με αστερίσκο * ή το σύμβολο % πριν και μετά την ακολουθία γραμμάτων, προκειμένου να εντοπίζονται κάθε φορά όλοι οι πιθανοί τύποι μιας λέξης (π.χ. τύποι με έκθλιψη, ή, αν για παράδειγμα αναζητούμε τον τύπο Αλέξανδρ*, να εμφανιστεί, εφόσον αναζητήσουμε *αλεξαν*, και ο τύπος "Μεγαλέξανδρος/Μεγαλέξαντρος*. Αναλυτικά:

 

2. Αναζήτηση με προθήματα /
επιθήματα, σύνθετες λεξικές μονάδες
.

Χρησιμοποιείστε αστερίσκο * για να αναζητήσετε ομάδες λέξεων που περιέχουν το μόρφημα ή την ακολουθία χαρακτήρων που πληκτρολογείτε, π.χ.

*κρατ* (όλες οι λέξεις που περιέχουν το "κρατ")

*ισμός (όλες οι λέξεις που λήγουν σε "ισμός")

κ*ισμός (όλες οι λέξεις που αρχίζουν από "κ" και
λήγουν σε "ισμός")

*Σοφία (για να αναζητήσετε Αγια-Σοφιά, Αγία-Σοφία, δηλαδή τις
περιπτώσεις ημιπαραθετικών συνθέτων)

*δειξε (για να αναζητήσετε λέξεις που ξεκινούν με απόστροφο
π.χ. ’δειξε)

 

3. Ακριβής αναζήτηση

Επιλέγοντας «Ακριβή αναζήτηση» θα πάρετε αποτελέσματα μόνο
για την ακολουθία χαρακτήρων ακριβώς όπως την έχετε πληκτρολογήσει.

 

4. Εξειδικευμένες επιλογές αναζήτησης

 

Α. Περιορισμένη αναζήτηση σε καταλόγους λέξεων: πρόκειται για αναζήτηση τύπων λέξεων που συμπεριλαμβάνονται στον ΣΠΛ (εντοπίζονται δηλαδή και με την απλή αναζήτηση· δεν εντάσσονται επομένως εδώ ΛΤ των οποίων η αναζήτηση είναι δυνατή μόνο με «ειδικά κριτήρια ― για αυτούς βλ. παρακάτω). Η ένταξή τους σε καταλόγους δίνει στον χρήστη τη δυνατότητα περιορισμού της αναζήτησής του: αν αφεθεί κενό το πεδίο της αναζήτησης και επιλεχθεί το "βρες", δίνεται η δυνατότητα επισκόπησης καταλόγων λεκτικών τύπων που έχουν σημανθεί ως ανήκοντες στη συγκεκριμένη κατηγορία. Δεν πρόκειται ωστόσο για λημματικούς πίνακες λέξεων ή τυπικά ευρετήρια, αλλά για περιορισμένη αναζήτηση λεξικών τύπων εντός συγκεκριμένων πεδίων. Συγκεκριμένα:

  • Τίτλοι-υπότιτλοι συλλογών-ποιημάτων: αναζήτηση ΛΤ μόνο σε κάθε είδους τίτλου. Οι τίτλοι που προστίθενται από τον επιμελητή (συνηθέστερα το incipit ―η αρχή του πρώτου στίχου― ή ψευδότιτλοι συλλογών) τίθενται σε ορθογώνιες αγκύλες και δεν περιλαμβάνονται στο γλωσσικό υλικό της αναζήτησης (όπως άλλωστε και κάθε είδους προσθήκες).
  • Τίτλοι έργων άλλων συγγραφέων: αναζήτηση ΛΤ που αποτελούν ρητές διακειμενικές αναφορές σε κείμενα άλλων συγγραφέων. Δεν περιλαμβάνονται οι αναφορές του ποιητή σε τίτλους δικών του ποιημάτων (τέτοιες είναι, λόγου χάρη, οι περιπτώσεις του Σινόπουλου ή του Σαχτούρη, που συχνά αναφέρονται σε προηγούμενα ποιήματά τους· για παράδειγμα δεν ευρετηριάζεται η αναφορά του Ρίτσου σε προηγούμενο έργο του στον στίχο «κι ακούγεται η Παλιά Μαζούρκα σε Ρυθμό Βροχής απ’ την απογευματινή ρομβία»), καθώς και αναφορές σε βιβλικά ή άλλα θρησκευτικά κείμενα / εφημερίδες / περιοδικά (π.χ. Ευαγγέλιο, Αγία Γραφή, Κοράνιο, Πράβντα κτλ.) ή εικαστικά και μουσικά έργα, αλλά περιλαμβάνονται οι αναφορές σε γραπτό λόγο (π.χ.σε στίχους τραγουδιών ή λιμπρέτα, ή, διασταλτικά, στο σενάριο του φιλμ του Φελίνι).
    Στον κατάλογο αυτόν ευρετηριάζονται οι διακειμενικές αναφορές εντός του κυρίως σώματος του ποιήματος (και όχι στις επιγραφές-motti, οι λεκτικοί τύποι των οποίων είναι αναζητήσιμοι μόνο μέσα απο τα "Ειδικά κριτήρια αναζήτησης", βλ. παρακάτω). Ο χρήστης για να δει ποιοι τύποι έχουν ενταχθεί σε αυτήν την κατηγορία, μπορεί να αφήσει κενό το πεδιο αναζήτησς και να επιλέξει "βρες".
  • Αρχαίες ελληνικές και ξένες λέξεις: αναζήτηση αρχαιόγλωσσων και ξενόγλωσσων ΛΤ σε τίτλους και σε στίχους ποιημάτων. Ο χρήστης για να δει ποιοι τύποι έχουν ενταχθεί σε αυτήν την κατηγορία, μπορεί να αφήσει κενό το πεδιο αναζήτησς και να επιλέξει "βρες". Επισημαίνεται πως τα αρχαιόγλωσσα παραθέματα μεταγράφονται χωρίς καμία τονική ή ορθογραφική επέμβαση, ωστόσο και σε αυτά είναι δυνατή η ατονική αναζήτηση.
  • Κύρια ονόματα: Δεν πρόκειται για πλήρες ευρετήριο αλλά για δυνατότητα αναζήτησης (επιλεγμένων) ΛΤ που απαρτίζουν ανθρωπωνύμια και θεωνύμια (αλλά και ζωωνύμια) και τοπωνύμια (συμπεριλαμβανομένων των οδωνυμίων και, κατ’ εξαίρεση, ορισμένων μνημειακών τόπων όπως η Ακρόπολη), τόσο στο κυρίως ποιητικό κείμενο όσο και στους τίτλους· λόγου χάρη στον προκείμενο κατάλογο δεν περιλαμβάνονται κύρια ονόματα που απαντούν στα motti ή τα ομιλούντα πρόσωπα, τα οποία ανήκουν στα παρακειμενικά στοιχεία και είναι αναζητήσιμα μέσω της επιλογής των Ειδικών Κριτηρίων [βλ. παρακάτω]. Ο χρήστης για να δει ποιοι τύποι έχουν ενταχθεί σε αυτήν την κατηγορία, μπορεί να αφήσει κενό το πεδιο αναζήτησς και να επιλέξει "βρες" - αντίθετα, αν αναζητά συγκεκριμένο όνομα, είναι καλύτερα να χρησιμοποιήσει την απλή αναζήτηση (βλ. παραπάνω, ενότητα 1), προκειμένου να εντοπίσει όλους τους σχετικούς τύπους.
    Τα αποτελέσματα αναζήτησης δίνουν τους μεμονωμένους τύπους και όχι τις σύνθετες λεξικές μονάδες (π.χ. όνομα-επίθετο), με στόχο να διευκολυνθεί η γενική αναζήτηση τύπων σε παραπάνω από έναν ποιητή. Στην αναζήτηση δεν περιλαμβάνονται τα καταχρηστικά κύρια ονόματα, παρωνύμια και προσφωνήσεις ή οι προσωνυμίες, προσωποποιήσεις καθώς και κάθε άλλο είδος κυρίων ονομάτων, π.χ. ονόματα ημερών/μηνών (έτσι π.χ. ο Ιούλιος Βερν ευρετηριάζεται ως ανθρωπωνύμιο, αντίθετα από τον Ιούλιο μήνα), εορτών, οργανισμών και μουσείων, αστερισμών (εκτός αν συμπίπτουν με ανθρωπωνύμια-τοπωνύμια), πλοίων, εθνικά ή πατριδωνυμικά, τίτλοι όπως «Καίσαρας» κτλ.
    Δεν περιλαμβάνονται επίσης οι πολυπληθείς στον Θεό (αλλά ευρετηριάζεται το κύριο όνομα Ιησούς καθώς και, καταχρηστικά, τα Παναγία/Χριστός, όχι όμως άλλα προσωνύμια π.χ. Ναζωραίος), στον Σατανά/Διάβολο (κ.ά), τον Χάρο/Χάροντα, τον Άδη, τη Μοίρα καιτη Μούσα, αναφορές που πολλές φορές είναι μεταφορικές ή καταχρηστικές, ενώ συχνά δεν κεφαλαιογραφούνται· ο χρήστης είναι προτιμότερο να αναζητήσει αυτές τις αναφορές μέσα από τη δυνατότητα απλής αναζήτησης στον συμφραστικό πίνακα λέξεων. Ευρετηριάζονται ωστόσο, κατ’ εξαίρεση, άλλες συλλογικές ονομασίες θεοτήτων (π.χ. Ερινύες, Σειρήνες, Ώρες, Χάριτες), όταν δεν χρησιμοποιούνται καταχρηστικά (όταν δηλαδή αναφέρονται στα συγκεκριμένα θεϊκά πρόσωπα), για διευκόλυνση του απλού χρήστη στη διάκρισή τους από αντίστοιχα ομόγραφα(σε αυτήν την περίπτωση δεν ανήκουν προσωνύμια όπως νεράϊδες, νύμφες, μαινάδες κλπ.). Επιπλέον, κατ' εξαίρεση ευρετηριάζονται ως τοπωνύμια οι αναφορές σε Ανατολή/Δύση προκειμένου να διακριθούν από τους απλούς προσηγορικούς τύπους ανατολή/δύση (του ηλίου).
    Σημειώνουμε, τέλος, πως, σε κάποιες περιπτώσεις, ζεύγη αρχικών ή συντομογραφίες όπως το Μ.Α. (=Μέση Ανατολή) θεωρήθηκαν μία λεξική μονάδα· ωστόσο δεν έγινε το ίδιο για τα ζεύγη αρχικών που δηλώνουν ονοματεπώνυμο (Γ. Σ.= Γιώργος Σεφέρης), ώστε να διευκολυνθεί η αναζήτηση με βάση μόνο το αρχικό γράμμα του επωνύμου.
  • Μεταφράσεις: αναζήτηση ΛΤ που εντοπίζονται σε τίτλους και στίχους μόνο των μεταφράσεων.

 

Β. Συμπληρωματική Αναζήτηση με Ειδικά Κριτήρια:
Δεν περιλαμβάνονται στην απλή αναζήτηση (ούτε καταχωρίζονται στους
Καταλόγους Λέξεων), τα motti, οι αφιερώσεις, οι τοποχρονολογικοί προσδιορισμοί,
οι ενδείξεις των ομιλούντων προσώπων και γενικότερα κάθε είδους συνοδευτικές
παρατηρήσεις στην αρχή ή στο τέλος των ποιημάτων. Η αναζήτηση αυτών των
στοιχείων είναι ωστόσο δυνατή με την επιλογή «Ειδικά κριτήρια».

Συγκεκριμένα:

  • Αφιερώσεις, motti, προμετωπίδες: αναζήτηση όλων των τύπων λέξεων που εμφανίζονται σε αυτές τις κατηγορίες.
  • Παρακειμενικά στοιχεία: αναζήτηση τύπων που εμφανίζονται σε σκηνικές οδηγίες, ομιλούντα πρόσωπα, τοποχρονολογίες γραφής ποιημάτων κλπ. [εκτός αν οι χρονολογίες είναι μέρος του τίτλου, κυρίως σε περίπτωση τίτλων συλλογών, οπότε η αναζήτηση γίνεται μέσα από τον αντίστοιχο κατάλογο, και όχι με ειδικά κριτήρια]
  • Συγγραφείς που μεταφράζονται: αλφαβητική εμφάνιση ή αναζήτηση (με βάση αποκλειστικά το επώνυμο) των συγγραφέων των πρωτότυπων ποιημάτων των μεταφράσεων. Το όνομα των συγγραφέων των πρωτότυπων ποιημάτων προστίθεται, επιπλέον, εντός εκδοτικών αγκυλών, στο τέλος κάθε μεταφράσματος.

Σημ. Ο χρήστης μπορεί να
δει το σύνολο των τύπων που περιλαμβάνονται στους Καταλόγους Λέξεων και
στις αναζητήσεις με Ειδικά Κριτήρια επιλέγοντας τον κατάλογο που τον
ενδιαφέρει και πατώντας την ένδειξη “Βρες”. Λ.χ. ο χρήστης μπορεί να δει όλους
τους τύπους που περιλαμβάνονται στον κατάλογο Αφιερώσεις, motti,
προμετωπίδες
, επιλέγοντας τον κατάλογο αυτόν και πατώντας την ένδειξη
“Βρες”.

Στα αποτελέσματα αναζήτησης με
ειδικά κριτήρια δεν γίνεται κανένας διαχωρισμός ομόγραφων τύπων, ούτε στην
περίπτωση ανθρωπωνυμίων ή τοπωνυμίων (βλ. παραπάνω), καθώς αυτά δεν σημαίνονται
και δεν περιλαμβάνονται στα αντίστοιχα ευρετήρια.

Συχνές ερωτήσεις

  • Πώς μπορώ να δω την προμετωπίδα μιας συλλογής;
    Όπως και στις έντυπες εκδόσεις, οι προμετωπίδες προτάσσονται των ποιημάτων ή των ποιητικών ενοτήτων και αφορούν ολόκληρη τη συλλογή. Για να τις εντοπίσει κανείς στο ψηφιακό corpus πρέπει να επιλέξει από τα περιεχόμενα του ποιητικού έργου (επιλογή άνω δεξιά γωνία στην εισαγωγική σελίδα) τον τίτλο της συλλογής. Διαφορετικά μπορεί να αναζητήσει όλους τους λεκτικούς τύπους που ανήκουν σε προμετωπίδες μέσα απο τις επιλογές των ειδικών κριτηρίων αναζήτησης.
  • Γιατί κάποιες λέξεις μένουν άτονες;
    Βλέπε παρακάτω στα ζητήματα τονισμού και ορθογραφίας.
  • Γιατί κάποιες λέξεις δίνονται σε λεκτικό τύπο με κεφαλαιογράμματη γραφή;
    Όπως ήδη σημειώθηκε, το εργαλείο αυτόματης δημιουργίας συμφραστικών πινάκων λέξεων δεν προχωρά σε λημματογράφηση. Οι λέξεις αυτές απαντώνται (άπαξ συνήθως) μόνο σε αυτή τη γραφή και, εφόσον δεν μπορούν να ταυτιστούν αυτόματα με ομόγραφές τους σε πεζά, ευρετηριάζονται στη μορφή με την οποία συναντώνται.
  • Γιατί στα αποτελέσματα ευρετηριάζεται ο τύπος "Αύγουστος" αλλά "αυγούστου", ο δεύτερος με πεζά;
    Βλ. την απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα. Το εργαλείο αυτόματης δημιουργίας συναντά τον τύπο "Αύγουστος" μόνο με αυτή τη γραφή στο σύνολο του corpus (που περιλαμβάνει και τα αποτλέσματα αναζήτησης με ειδικά κριτήρια). Αντίθετα, συναντά τους τύπους "Αυγούστου" και "αυγούστου" (το δεύτερο προσφώνηση για ρωμαίο αυτοκράτορα) και έτσι τους ενοποιεί σε έναν τύπο, με πεζά. Εναπόκεται στον χρήστη να προχωρήσει στη σημασιολογική διάκριση ή λημματοποίηση ομόγραφων τύπων.
  • Πώς μπορώ να εντοπίσω όλες τις αναφορές στη θεά Αφροδίτη;
    Εφόσον αναζητούμε κάτι συγκεκριμένο, ο καλύτερος τρόπος να το εντοπίσουμε είναι με τη δυνατότητα της απλής αναζήτησης ως εξής *αφροδ*. Προκειμένου ωστόσο να είναι πλήρης μια τέτοια έρευνα πρέπει να αναζητηθούν και οι γνωστές προσωνυμίες της θεάς αυτής, π.χ. Παφία. Σημειώνεται ότι στην περιορισμένη αναζήτηση σε κατάλογο τύπων που έχουν σημανθεί ως ανθρωπωνύμια ή τοπωνύμια, προσωνυμίες δεν περιλαμβάνονται, καθώς δεν πρόκειται για πλήρες λημματικό ευρετήριο. Για να δώσουμε ένα ακόμα παράδειγμα, δεν ευρετηριάζονται αυτόματα οι αναφορές στη Βασιλεύουσα ως προσωνύμιο της Κωνσταντινούπολης.
  • Γιατί τονίζονται ορισμένες φορές τα κεφαλαία;
    Σε περιπτώσεις όπως είναι ο τίτλος της συλλογής του Σαχτούρη ΣΦΡΑΓΙΔΑ ή Η ΌΓΔΟΗ ΣΕΛΗΝΗ ή η παλαμική ΦΛΟΓΈΡΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ τονίζονται τα κεφαλαία προκειμένου ο λεκτικός τύπος (όγδοη και όχι ογδόη, φλογέρα και όχι φλογερά) να αναγνωριστεί ορθά τόσο από τον χρήστη όσο και από το εργαλείο αυτόματης δημιουργίας συμφραστικών πινάκων λέξεων.
  • Κράτησα έναν σύνδεσμο (λινκ) προς συγκεκριμένο ποίημα αλλά αργότερα ο σύνδεσμος κατευθύνει σε διαφορετικό σημείο.
    Τα σώμα κειμένων (corpus) έχει συσταθεί ως δυναμική βάση δεδομένων, με αποτέλεσμα σε κάθε εμπλουτισμό ή διόρθωση να αναδημιουργείται. Είναι καλύτερα οι παραπομπές να γίνονται στον πίνακα περιεχομένων του κάθε ποιητή (επιλογή "Το ποιητικό του έργο", π.χ. για τον Βαλαωρίτη), από όπου ο χρήστης μπορεί να επιλέξει το συγκεκριμένο ποίημα για ανάγνωση.

Ζητήματα τονισμού και ορθογραφίας

Καθώς στο ψηφιακό περιβάλλον εντάσσονται και κείμενα του 19ου αιώνα, οι κανόνες της σχολικής γραμματικής διευρύνονται, προκειμένου να αντιμετωπιστούν ειδικότερα προβλήματα που δημιουργούνται.

Έτσι, τόνος σημειώνεται όχι μόνο στα μονοσύλλαβα ερωτηματικά πού και πώςαλλά και στο ερωτηματικό και στο επιφωνηματικό «τί» (π.χ. τί ωραία, σε αντίθεση προς το αιτιολογικό «τι», πχ. τι μας είχε ανέβει η ψείρα ως το λαιμό [Ελύτης]), καθώς και στο ερωτηματικό «ποιός» σε όλα τα τα γένη (σε αντίθεση προς το αόριστο «ποιος», π.χ. ανάμεσά τους ποιοι έλεγαν το ένα και ποιοι το άλλο).
Τα πού και πώς παίρνουν τονικό σημάδι και στις ακόλουθες περιπτώσεις: Πού να σου τα λέω / Από πού κι ως πού / Πού και πού / Αραιά και πού / κι οι παρελάσεις πού αφήνουν ν' ακουσθεί (Καβάφης) / πώς ψεύτισαν όλα! (Αναγνωστάκης). Τόνος σημειώνεται στην πρόθεση «ώς» (=έως) και στο επιδοτικό «ώς» (πάντα με το και/κι) σε αντίθεση προς το παραβολικό «ως» αλλά και τον λαϊκότροπο χρονικό σύνδεσμο (=μόλις). Συγκεκριμένα: Aπό τις οχτώ ώς τη μία / ώς και τις κούκλες των παιδιών τις είχαν σακατέψε (Σεφέρης) αλλά: οι Αχαιοί ως λέοντες βρυχώμενοι (Καβάφης) / ωραία λουλούδια κι άσπρα ως ταίριαζαν πολύ (Καβάφης) / Κατέβηκα απ' τον Όλυμπον ως σε είδα (Σικελιανός) / κι ως σήκωσες τα μάτια σου, δε βάσταα να κοιτάξω (Βάρναλης).
Τόνος σημειώνεται επίσης, πέρα από τα διαζευτικά «ή» και «γιά», στο προτρεπτικό «γιά» (γιά πες …), στο ορκωτικό «μά», στο δεικτικό «νά» (νά τος, νά τη).
Τέλος σημειώνουμε τις εξής περιπτώσεις:
εν / εις / εξ. Τα αριθμητικά αυτά τονίζονται για να διακριθούν από τις αντίστοιχες ―ομόγραφες στο μονοτονικό― προθέσεις. π.χ. Είναι πολύ σπάνιον έν πλοίον επανερχόμενον να εύρει τους αυτούς εξαγωγείς με τα αυτά είδη (Καβάφης) / ο είς λόγους, βουλάς, ο άλλος (Καβάφης) / κι εις ένα ξύλον κρέμεται έν παγωμένον πτώμα (Βαλαωρίτης).
Η ίδια τακτική ακολουθείται και για τη διάκριση των μονοσύλλαβων λόγιων αναφορικών αντωνυμιών από ομόγραφά τους, π.χ. «άς» (= τις οποίες) /ας (μόριο)– π.χ. διότι όπως όνος, ού η ράχις (Καβάφης, «Από το «Measure for measure» του Shakespeare»).

Σχετικά με την έγκλιση τόνου: σε ορισμένες περιπτώσεις δεν σημειώνεται τόνος στα ρήματα είμαι, έχω, ήρθα, είδα, θέλω (και στους δισύλλαβους και στους τρισύλλαβους τύπους όπως ειδαμε, ειδε, ειμαστε, ειναι, ειπα, ειπαν, ειπε, εισαι, ειχε, ηθελα, ηθελες, ηρθαν, ηταν) κ.ά και στο αριθμητικό ένας, όταν για μετρικούς λόγους συμπροφέρονται με την προηγούμενη λέξη. Όταν πριν από τον άτονο τύπο των παραπάνω ρημάτων υπάρχει μονοσύλλαβη λέξη, τότε σε αυτήν κατ' εξαίρεση σημειώνεται τόνος, γιατί σε αυτή πέφτει ο μετρικός τόνος.
μιλούν για περιστατικά που θά ηθελες να μην υπάρχουν (Σεφέρης)
Κι εγώ ημουν το γοργό χρυσόφτερο δελφίνι (Παλαμάς)
.
Οι μονοσύλλαβες προστακτικές, ακόμα κι όταν ακολουθούνται από δύο εγκλιτικά, δεν παίρνουν τονικό σημάδι. Άτονες παραμένουν οι παρεκταμένες προσωπικές αντωνυμίες τον την όταν παίρνουν τον τύπο τονε, τηνε (εκτός όταν υπάρχει περίπτωση να θεωρηθούν εγκλιτικές, οπότε ο τόνος χρησιμοποιείται για τη δήλωση συντακτικής σχέσης). Οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (μου, σου, του, της, τον, την, το, μας, σας, τους, τις, τα, τονε, τηνε) τονίζονται, όταν στην ανάγνωση υπάρχει περίπτωση να θεωρηθούν εγκλιτικές. Συγκεκριμένα, οι αδύναμοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας φέρουν τόνο όταν είναι πιθανή η σύγχυσή τους με τους εγκλινόμενους τύπους της κτητικής αντωνυμίας (μια διάκριση που γίνεται στο πολυτονικό με την περισπωμένη). Ο κανόνας εφαρμόζεται μόνο στις περιπτώσεις που χωρίς τον τόνο θα δημιουργηθεί σύγχυση. Η αλλαγή στίχου όταν δηλώνει νοηματική παύση αποκλείει καιτη σύγχυση προσωπικής και κτητικής αντωνυμίας, επομένως σε αυτές τις περιπτώσεις δεν σημειώνεται ο τόνος. Σπάνια η χρήση του τονικου σηµείου για τη δήλωση συντακτικής σχέσης επεκτείνεται και στα άρθρα που θα µπορούσαν να εκληφθούν ως κτητικές αντωνυµίες, αυστηρά και μόνο σε περίπτωση που είναι πιθανή η σύγχυση του αναγνώστη, π.χ. Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι τού Οδυσσέα.

 

Μια άλλη ειδική κατηγορία αποτελούν τα φθογγικά πάθη:

  • Το μόριο αμέ>αμ' γράφεται αμ. Σύμφωνα με το ΛΚΝ πρόκειται για σύντμ. του αμέ σε μονοσύλλαβο όταν δε βρίσκεται σε τέλος φρ. κατά τα άλλα μονοσύλλαβα μόρια δεν, μην, σαν, αν. π.χ. Αμ' έχεις δίκιο. Είσαι στην πατρίδα σου > Αμ έχεις δίκιο (Σολωμός).
  • αποβολή του τελικού ν των ουσιαστικών και των ρημάτων: το τελικό ν της γενικής πληθ. αποβάλλεται σε περιπτώσεις όπως «με τω χεριώ νογάμε μεις το γγίμα» (Βάρναλης)· όταν πρόκειται για κλονισμό του τελικού –ν στις ρηματικές καταλήξεις, για να αποφευχθεί η περίπτωση σύγχυσης χρησιμοποιείται απόστροφος, όπου είναι απαραίτητο: Και το βουνόν εράγισεν, οι βράχοι τόπο εκάνα', Μου λύθηκα' τα μέλη πώς κάνουσι σα σμίγου' τ' αυτιά μου πως σημάνα' τέτοιου λογιού μ' εσπείρα' | κι όμως μέσα μου ο ήλιος λαμποβόλα'
  • Σε κάποιες περιπτώσεις προκειμένου να μη δημιουργηθούν ομόγραφα χρησιμοποιείται η απόστροφος: π.χ. πά'(=πάνω) vs πα (=πάει).
  • Ο σύνδεσμος αν συναντάται και ως α ή α' π.χ. ούδε να παραδιαβάσω, ειμή μόνον α γεράσω (Συναξ. γυν. 935). Στην περίπτωση που το συναντάμε με απόστροφο, αφαιρούμε την απόστροφο και το αφήνουμε άτονο, ακολουθώντας το Λεξικό Κριαρά, ωστόσο επισημαίνουμε ότι σε αυτές τις περιπτώσεις παρουσιάζεται στα αποτελέσματα του συμφραστικού πίνακα ως ομόγραφου του επιφωνήματος α, π.χ. η μοίρα δεν ξεγράφει/ τα που 'ταξε στον άνθρωπο να κάμει α θε να ζήσει (Σεφέρης).
  • Σε παλαιότερες εκδόσεις σημειώνεται η απόστροφος σε περιπτώσεις που πλέον δεν χρειάζεται (αφαίρεση αρκτικής άτονης συλλαβής) π.χ. 'μέρες,'σαν, 'βδοµάδα, 'ξάδελφος κλπ., όπως και στους δυνατούς τύπους της προσωπικής αντωνυμίας μένα, μας (με αφαίρεση). Αντίστοιχα, οι τύποι γω, συ, δω, κει παλαιότερα θεωρούνταν δισύλλαβοι και γράφονταν με απόστροφο και τόνο· πλέον γράφονται άτονοι και χωρίς απόστροφο, ενώ για να αποδοθεί σωστά ο τονισμός στην περίπτωση συνεκφοράς γράφονται ως μία λέξη τα αποδώ, αποκεί, καταδώ, κατακεί, παραδώ, παρακεί.
    Ωστόσο σε (κυρίως διαλεκτικά) κείμενα συναντάμε τύπους με έκκρουση του άτονου αρχικού φωνήεντος μετά από λέξη που λήγει σε φωνήεων όπως 'κλουθώ, 'πωμένο, 'τοιμόρροπο. Ενώ κανονικά σε τύπους της κοινής νεοελληνικής που δημιουργήθηκαν από φωνηεντική έκκρουση δεν σημειώνεται απόστροφος (λιακάδα, γελαδινός, πάνω, περήφανος, μέρα, βδομάδα κλπ.), στις περιπτώσεις αυτές σημειώνεται η απόστροφος όπου απαιτείται για τη διευκόλυνση του αναγνώστη (π.χ. στον σολωμικό στίχο το πόδι χώνεται βαθύτερα από το 'στραγάλι)· όπου όμως δεν είναι απαραίτητο, υιοθετείται ο διαλεκτικός τύπος χωρίς απόστροφο, π.χ. γγίζω.
    Αντίστοιχα σημειώνεται κάποτε απόστροφος όταν αποβάλλεται η άτονη αύξηση ρηματικού τύπου, στις περιπτώσεις που αυτό είναι απαραίτητο προκειμένου να αποφευχθεί η σύγχυση με τον ενεστωτικό τύπο: π.χ. Κι αμίλητοι 'γευόμαστε μπροστά μας (Σικιελιανός).
    Λέξεις όπως βλογητός, φχαριστώ γράφονται με β ή φ και χωρίς απόστροφο.
  • Σίγηση/αποβολή άτονων φωνηέντων μέσα στη λέξη: στις περιπτώσεις αυτές, σημειώνεται η απόστροφος, όταν η λέξη δεν ανήκει στο λεξιλόγιο της κοινής νεοελληνικής. Π.χ. στήθη ανθισμένο βάτο, που π'λάκια κλει π' ακούν χαρά μες στη γλυκιά της ώρα (Σολωμός) / με τούτο θα τον τσάκ'ζα στο ξύλο (Σολωμός).
  • Η κράση αντικαθίσταται με αφαίρεση όπου αυτό είναι δυνατόν: τοὖπε > του 'πε, μοὔλεγε > μου 'λεγε, τὄχω > το 'χω, θἄθελα > θα 'θελα, κλπ. Ειδικά στις περιπτώσεις πὤχει, σὤλεγα κλπ. διατηρείται η κράση αλλά μετατρέπεται το ω σε ο με κορωνίδα, δηλαδή πὄχει, σὄλεγα κλπ.
  • Παλιότερα οι τύποι και/κι πριν από λέξεις που άρχιζαν από [e] για τον πρώτο και από [i] για τον δεύτερο, γράφονταν με απόστροφο, π.χ. κ' έλεγαν, κ' ήρθε. Σήμερα και στις δύο περιπτώσεις γράφουμε «κι».
  • Στις περιπτώσεις αφαίρεσης της αρχικής τονισμένης συλλαβής ενός ρήματος, δεν σημειώνεται τόνος στην προηγούμενη μονοσύλλαβη λέξη, μου 'πε κτλ. Κατ' εξαίρεση για τις μονοσύλλαβες λέξεις, στις περιπτώσεις που συμπροφέρονται με τους ρηματικούς τύπους μπω, βγω, βρω, 'ρθω, ισχύει η εξής διάκριση: να βρω (όταν τα ρήματα διατηρούν τον τόνο τους) / νά βρω (όταν ανεβάζουν τον τόνο τους στην προηγούμενη λέξη) / τα 'βρε (δεν υπάρχει περίπτωση σύγχυσης).

Όπως ήδη σημειώθηκε τα κείμενα εκσυγχρονίζονται ορθογραφικά (με την εξαίρεση των αρχαιόγλωσσων παραθεμάτων αλλά και των προλόγων ή σημειωμάτων σε καθαρεύουσα). Οδηγοί για τη μεταγραφή σε μονοτονικό και για την προσαρμογή της ορθογραφίας είναι το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη (στο εξής ΛΚΝ), καθώς και η Νεοελληνική Ορθογραφία του Γ. Παπαναστασίου (2008).

  • Η υποτακτική στην κοινή νεοελληνική δεν διακρίνεται μορφολογικά από την οριστική και σχηματίζεται με μόρια ή συνδέσμους (να, όταν κλπ.), επομένως δεν υπάρχει λόγος να ορθογραφείται διαφορετικά στις καταλήξεις. Έτσι προχωρούμε σε ενοποίηση της γραφής τής «υποτακτικής», ως εξής: ὅταν ἔρχωνται > όταν έρχονται / να φύγωμε > να φύγομε (δε μετατρέπουμε το ω σε ου για να μην αλλάξει η φωνητική αξία της λέξης). Για λόγους ομοιογένειας και ορθής λειτουργίας του εργαλείου δημιουργίας συμφραστικών πινάκων λέξεων, η ίδια τακτική ακολουθείται και στις ελάχιστς περιπτώσεις ποιημάτων σε καθαρεύουσα. Ωστόσο, παγιωμένες εκφράσεις, όπως «ό μη γένοιτο» ή «ίδωμεν», διατηρούνται ως έχουν. Η προστακτική του ρήματος δίδω/δίνω γράφεται δος μόνο όταν η σύνταξη είναι αρχαιοπρεπής, διαφορετικά γράφεται με τη νεοελληνική ορθογραφία: Δος μοι να πίω (Καβάφης) αλλά «δος μου» >«δώσ' μου». Αντίστοιχα, στην περίπτωση της χρονικής αύξησης δεν παρεμβαίνουμε στη φωνητική, μορφολογική, συντακτική εικόνα του κειμένου, αλλά μόνο στην ορθογραφία και τον τονισμό. Έτσι γράφουμε: ώρισαν>όρισαν, αλλά ήφερε, κατώκησε (χωρίς όμως υπογεγραμμένη). Η υπογεγραμμένη σημειώνεται μόνο στις δοτικές ονομάτων μόνο όταν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης ή αμφισημίας (κυρίως σε αφιερώσεις).
  • Τηρείται η κατάληξη –ιν της αιτιατικής στα γ΄κλιτα ουσιαστικά, των οποίων η μετάβαση σε πρωτόκλιτα δεν έχει συντελεσθεί ακόμη. Έτσι ως γενικός κανόνας: την όψι = την όψη (ονομαστική η όψη) / την όψιν = την όψιν (ονομαστική η όψις). Ωστόσο, η παραπάνω γενίκευση δεν είναι παντού εφαρμόσιμη, κυρίως γιατί υπάρχουν περιπτώσεις που έχουμε αιτιατική σε-ι (χωρίς τελικό –ν) αλλά το κυρίαρχο κλιτικό παράδειγμα στο σύνολο του ποιητικού έργου προκύπτει ότι είναι η γ΄ κλίση (συναντάμαι δηλαδή αποκλειστικά ή κυρίως ονομαστικές σε –ις). Για τον λόγο αυτό στο καβαφικό έργο π.χ. διατηρείται η αιτιατική σε -ι όπως «σκέψι», «ποίησι», παρόλο που η απουσία του τελικού –ν θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε αιτιατική σε –η. Αντίστοιχα, αν το κυρίαρχο κλιτικό παράδειγμα στο έργο του εκάστοτε ποιητή είναι η ονομαστική σε η, τότε γράφουμε σε –ην την αιτιατική.
  • Σε εκδόσεις του 19ου αιώνα ή των αρχών του 20ου που αναπαράγουν κείμενα του 19ου, απαντάται η ορθογραφική σύμβαση της εποχής να αποδίδεται το δίψηφο τς με το δίψηφο τζ (όχι όμως με συνέπεια). Δηλαδή στη γραφή υπήρχει μόνο το δίγραφο τζ, που απέδιδε τόσο απέδιδε τόσο το ts όσο και το dz. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ακολουθώντας και την τακτική του Γ.Π. Σαββίδη και της Ε. Τσαντσάνογλου στην έκδοση έργων του Βαλαωρίτη, αποδίδουμε γραφηματικά τη διάκριση τζ/τζ (π.χ. γράφουμε Μπότσαρης αντί για Μπότζαρης, Ανδρούτσος αντί για Ανδρούτζος).
  • Ως προς τη μεταγραφή ξενικών ονομάτων, εκσυγχρονισμός γίνεται μόνο στις περιπτώσεις που αυτό δεν επηρεάζει τη φωνητική και μετρική αξία του στίχου. Επιπλέον, καθώς στόχος είναι να εξαχθεί με αυτόματο τρόπο, μέσω της σήμανσης, ευρετήριο κύριων ονομάτων, έχει σημασία ιδιαίτερα η συνεπής και ομοιογενής μεταγραφή στο σύνολο των ποιητών. Έτσι νεότερα ξενικά κύρια ονόματα μεταγράφονται με την απλούστερη γραφή και δεν εξελληνίζονται (ούτε τηρείται η αρχή της αντιστρεψιμότητας) ενώ ξενικά κύρια ονόματα που έχουν εξελληνιστεί και προσαρμοστεί στο ελληνικό κλιτικό σύστημα, διατηρούν τον τύπο τους: πχ. Σαίξπηρος, Δον Κιχώτης, Πολωνία. Ωστόσο συχνά η απόφαση για τον τρόπο γραφής ενός κύριου ονόματος στο έργο ενός συγκεκριμένου ποιητή επηράζεται από την απαίτηση συνέπειας και με το έργο των υπολοίπων.
  • Ακολουθούμε τα κριτήρια για τη γραφή ενός εκφωνήματος με μία ή περισσότερες λέξεις (π.χ αν ίσως / ανίσως) που δίνει το ΛΚΝ αλλά και ο Γ. Παπαναστασίου (2008), το ίδιο και για την απλογράφηση των προσηγορικών, αλλά και για τη γραφή του διπλού ρρ στα όρια των μορφημάτων.
  • Ειδικότερα ζητήματα: α) ακολουθώντας το ΛΚΝ, γράφουμε τον χρονικό σύνδεσμο "ότι" χωρίς υποδιαστολή, β) ακολουθώντας το ΛΚΝ, δεν χρησιμοποιούμε ενωτικό για ζεύγη όμοιων ή παρόμοιων λέξεων (φορές φορές, ίσια ίσια, όπως όπως, δυο δυο), γ)λέξεις με αραίωση διατηρούνται και δεν πλαγιογραφούνται, κατά κανόνα (ωστόσο στο έργο του Παλαμά, προτιμήθηκε σε πολλές περιπτώσεις η πλαγιογράφηση). Γενικότερα τηρείται ο τρόπος δήλωσης έμφασης του κειμένου (έντονα στοιχεία, αραιογράφηση ή πλαγιογράφηση) και δεν ενοποιείται σε πλαγιογράφηση, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις.